Сучасна історіографія польсько-українських взаємин у Волинському воєводстві II Речіпосполитої: суспільно-політичне життя
DOI:
https://doi.org/10.15407/uhj2025.04.165Ключові слова:
Західна Волинь, Волинське воєводство, Польща, Україна, суспільно-політичне життя, Г. Юзевський, політичні партії, парламент.Анотація
Мета полягає в аналізі історіографічної візії суспільно-політичного життя у Волинському воєводстві ІІ Речіпосполитої в контексті польсько-українських взаємин. Особливу увагу приділено дискусії навколо врядування воєводи Г. Юзевського та його «волинського експерименту», а також партійному життю й діяльності українців Волині в польському парламенті.
Методологія ґрунтується на використанні загальнонаукових і спеціальних історичних методів дослідження, в тому числі проблемно-хронологічного, синхронного, діахронного, порівняльно-історичного та ін. Залучено також методи, притаманні історіографічним студіям, а саме історіографічного аналізу й типологізації наукових напрямів.
Наукова новизна полягає у спробі узагальнення особливостей висвітлення обраних аспектів суспільно-політичного життя міжвоєнної Волині у працях українських і польських істориків новітньої доби.
Висновки. Проведене дослідження дозволяє стверджувати, що «волинський експеримент» воєводи Г. Юзевського знайшов широке висвітлення у працях українських і польських фахівців. Менш вивчені підходи до національної політики інших керівників державної адміністрації Волинського воєводства, зокрема у 1921—1928, 1938—1939 рр. Попри наявність спеціальних і загальних праць з історії партійного життя міжвоєнної Волині залишається низка нез’ясованих питань, наприклад щодо організації та діяльності нелегальних у міжвоєнній Польщі Комуністичної партії Західної України й Організації українських націоналістів. Нових академічних студій потребує активність українців Волині в парламенті ІІ Речіпосполитої у другій половині 1930-х рр. (IV—V каденції), адже більшість наявних досліджень висвітлюють вибори 1922, 1928 та 1930 рр. і парламентське життя українських політиків у І—ІІІ каденціях. Уваги вимагає питання розвитку польського політикуму у краї між двома світовими війнами.
Посилання
Razyhraiev, O. (2025). Suchasna istoriohrafiia polsko-ukrainskykh vzaiemyn u Volynskomu voievodstvi II Rechipospolytoi: pravovyi status ta natsionalna polityka. Ukrainskyi istorychnyi zhurnal. 2 (581): 191-208. [in Ukrainian].
Mędrzecki, W. (1988). Województwo wołyńskie (1921-1939): Elementy przemian cywilizacyjnych, społecznych i politycznych. Wrocław : Zakład Narodowy im. Ossolińskich. [in Polish].
Mędrzecki, W. (2005). Inteligencja polska na Wołyniu w okresie międzywojennym. Warszawa: Wydawnictwo Neriton IH PAN. [in Polish].
Mędrzecki, W. (2022). Odzyskany śmietnik: Jak radziliśmy sobie z niepodległością w II Rzeczypospolitej? Kraków: Wydawnictwo Literackie. [in Polish].
Kęsik, J. (1995). Zaufany komendanta: Biografia polityczna Jana Henryka Józewskiego. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. [in Polish].
Kęsik, J. (1997). Województwo wołyńskie 1921-1939 w świetle liczb i faktów. Przegląd Wschodni. T. IV. Zesz. 1 (13): 99-137. [in Polish].
Kramar, Yu. (1998). Polityka derzhavnoi asymiliatsii na Volyni (1928-1938 rr.) (Candidate’s thesis). Lviv. [in Ukrainian].
Kramar, Yu. (2015). Zakhidna Volyn 1921-1939 rr.: natsionalno-kulturne ta relihiine zhyttia. Lutsk. [in Ukrainian].
Komar, V. (2000). Politychnyi eksperyment voievody Henrika Yuzevskoho na Volyni u 1928-1935 rr. Visnyk Prykarpatskoho universytetu. Istoriia. 3: 98-106. [in Ukrainian].
Kucherepa, M. (2017). “Volynskyi eksperyment” voievody H. Yuzevskoho. Proekt “Ukraina”: Halychyna ta Volyn u skladi mizhvoiennoi Polshchi. Kharkiv. 111-131. [in Ukrainian].
Davydiuk, R. (2016). Ukrainska politychna emihratsiia v Polshchi: sklad, struktura, hromadsko-politychni praktyky na terytorii Volynskoho voievodstva. Lviv; Rivne. [in Ukrainian].
Maleonchuk, H. (2022). Mizhvoiennyi Lutsk: suspilno-politychnyi, sotsialno-ekonomichnyi, kulturnyi rozvytok (1919-1939). Lutsk. [in Ukrainian].
Kucherepa, M. (2001). Natsionalna polityka Polshchi shchodo ukraintsiv naperedodni Druhoi svitovoi viiny. Naukovyi visnyk Volynskoho derzhavnoho universytetu im. Lesi Ukrainky. Seriia: Istoriia. 11: 27-34. [in Ukrainian].
Kramar, Yu. (2013). Polityka “volynskoho rehionalizmu”: evoliutsiia problemy (1921-1939 rr.). Naukovyi visnyk Skhidnoievropeiskoho natsionalnoho universytetu im. Lesi Ukrainky. Seriia: Istorychni nauky. 21 (269): 60-66. [in Ukrainian].
Davydiuk, R. (2006). “Sokalskyi kordon” u natsionalnii politytsi pilsudchykiv. Aktualni problemy vitchyznianoi ta vsesvitnoi istorii: Naukovi zapysky RDHU. 10: 280-287. [in Ukrainian].
Kalishchuk, O. (2012). Do problemy Sokalskoho kordonu (za materialamy mizhvoiennoi presy). Ukraina: kulturna spadshchyna, natsionalna svidomist, derzhavnist. 21: 354-360. [in Ukrainian].
Kalishchuk, O. (2021). “Sokalskyi kordon” i ukrainsko-polski vzaiemyny mizhvoiennoi doby. Volyn u yevropeiskomu heopolitychnomu ta kulturnomu prostori: vybrani pytannia. Odesa. 179-189. [in Ukrainian].
Demianiuk, O. (2023). Volynske voievodstvo (1921-1939 rr.) u skladi Druhoi Rechi Pospolytoi. Pedahohichnyi poshuk. 3: 10-16. [in Ukrainian].
Kęsik, J. (1993). “Kordon sokalski”: Problemy pogranicza galicyjsko-wołyńskiego w latach 1921-1939. Acta Universitatis Wratislaviensis. 11 (51): Studia z dziejów prowincji galicyjskiej. 127-151. [in Polish].
Kramar, Yu. (2016). Likvidatsiia tovarystva “Prosvita” na zakhidnovolynskykh zemliakh (1928-1932 rr.): prychyny ta naslidky. Naukovyi visnyk Skhidnoievropeiskoho natsionalnoho universytetu im. Lesi Ukrainky. Istorychni nauky. 3 (328): 58-63. [in Ukrainian].
Ponomarenko, S. (1997). Z istorii zasnuvannia tovarystva “Prosvita” v Lutsku. Naukovyi visnyk Volynskoho derzhavnoho universytetu im. Lesi Ukrainky. Seriia: Istoriia. 3: 47-50. [in Ukrainian].
Filipovych, M. (2007). Lutska “Prosvita”: 1918-1935 rr. Lutsk. [in Ukrainian].
Visyna, T. (2001). Likvidatsiia ukrainskoho kooperatyvnoho rukhu na Volyni u 30-kh rr. ХХ st. Naukovyi visnyk Volynskoho derzhavnoho universytetu im. Lesi Ukrainky. Seriia: Istoriia. 5: 156-159. [in Ukrainian].
Visyna, T. (2001). Inkorporatsiia ukrainskykh kooperatyviv Volyni v systemu polskykh reviziinykh soiuziv. Naukovyi visnyk Volynskoho derzhavnoho universytetu im. Lesi Ukrainky. Seriia: Istoriia. 11: 54-60. [in Ukrainian].
Mędrzecki, W. (1997). Przemiany społeczne i polityczne na Wołyniu w latach 1917-1921. Metamorfozy Społeczne. Warszawa. 1: 137-170. [in Polish].
Shabala, Ya. (2001). Polska vlada i ukrainska kooperatsiia na Volyni u 1921-1939 rr. Naukovyi visnyk Volynskoho derzhavnoho universytetu im. Lesi Ukrainky. Seriia: Istoriia. 5: 164-167. [in Ukrainian].
Davydiuk, R. (2014). Z poliakamy za Ukrainu: Naddniprianska emihratsiia v suspilno-politychnomu zhytti mizhvoiennoi Volyni. Rivne. [in Ukrainian].
Davydiuk, R. (2023). V interieri mizhvoiennoi Volyni: Biohramy politychnykh emihrantiv — uchasnykiv Ukrainskoi revoliutsii. Rivne; Lviv. [in Ukrainian].
Davydiuk, R. (1997). Istoriia vynyknennia ta diialnist Volynskoho ukrainskoho obiednannia. Naukovyi visnyk Volynskoho derzhavnoho universytetu im. Lesi Ukrainky. Seriia: Istoriia. 2: 51-56. [in Ukrainian].
Zaporowski, Z. (2000). Wołyńskie Zjednoczenie Ukraińskie. Wołynśke Ukrainśke Obiednannia. Lublin: Wydawnictwo UMCS. [in Polish].
Kuczerepa, M. (1997). Polityka II Rzeczypospolitej wobec Ukraińców na Wołyniu w latach 1921-1939. Przegląd Wschodni. T. IV. Zesz. 1 (13): 139-154. [in Polish].
Kucherepa, M., Davydiuk, R. (2001). VUO. Volynske ukrainske obiednannia (1931-1939 rr.). Lutsk. [in Ukrainian].
Davydiuk, R. (2001). Volynske ukrainske obiednannia ta ukrainizatsiia tserkvy. Naukovyi visnyk Volynskoho derzhavnoho universytetu im. Lesi Ukrainky. Seriia: Istoriia. 11: 40-43. [in Ukrainian].
Onishchuk, V. (2000). Pravoslavna tserkva na Volyni u druhii polovyni 30-kh rr. ХХ st. Naukovyi visnyk Volynskoho derzhavnoho universytetu im. Lesi Ukrainky. Seriia: Istoriia. 1: 117-122. [in Ukrainian].
Borshchevych, V. (2000). Ukrainske tserkovne vidrodzhennia na Volyni (20-40-vi rr. ХХ st.). Lutsk. [in Ukrainian].
Razyhrayev, O. (2019). Policja Państwowa w województwie wołyńskim w okresie międzywojennym. Warszawa: IPN. [in Polish].
Durka, J. (2011). Janusz Radziwiłł 1880-1967: Biografia polityczna. Warszawa. [in Polish].
Cichoracki, P., Dufrat, J. & Mierzwa, J. (2019). Oblicza buntu społecznego w II Rzeczypospolitej doby Wielkiego Kryzysu. Uwarunkowania, skala, konsekwencje. Kraków : Historia Iagellonica. [in Polish].
Cichoracki, P., Mierzwa, J. (2022). Wołyń i jego administracja u schyłku “eksperymentu” wojewody Henryka Józewskiego. Wytyczne dla starostów województwa wołyńskiego z października 1937 r. Europa Orientalis: Studia z dziejów Europy Wschodniej i państw bałtyckich. 13: 241-257. [in Polish].
Mierzwa, J. (2013). “Wołyński układ korupcyjny” na tle przestępczości urzędniczej w Drugiej Rzeczypospolitej. Metamorfozy Społeczne. T. 6: Margines Społeczny Drugiej Rzeczypospolitej. Warszawa: Wydawnictwo IH PAN. 85-101. [in Polish].
Kucherepa, M. (2003). Ukrainskyi politychnyi rukh na Volyni u 1920-kh rr.: sproba kontseptualnoho bachennia. Velyka Volyn. 30: 139-149. [in Ukrainian].
Kucherepa, M. (2015). Z istorii polsko-ukrainskoho porozuminnia na Volyni (1921-1939). Ukraina: kulturna spadshchyna, natsionalna svidomist, derzhavnist. 27: 122-135. [in Ukrainian].
Kucherepa, M., Tsetsyk, Ya. (2011). Ukrainski natsionalni partii na Volyni (1921-1939 rr.). 1: Monohrafiia. Lutsk. [in Ukrainian].
Kucherepa, M., Tsetsyk, Ya. (2011). Ukrainski natsionalni partii na Volyni (1921-1939 rr.). 2: Dokumenty i materialy. Lutsk. [in Ukrainian].
Soliar, I. (1995). Ukrainske natsionalno-demokratychne obiednannia: pershyi period diialnosti (1925-1928). Lviv. [in Ukrainian].
Soliar, I. (2011). Zovnishni oriientatsii natsionalno-derzhavnytskykh partii Zakhidnoi Ukrainy (1923-1930). Lviv. [in Ukrainian].
Raikivskyi, I. (2015). Perekhid halytskoi USDP u komunistychnyi tabir na pochatku 1920-kh rr. Komunizm: system — ludzie — dokumentacja: Rocznik naukowy. 4: 31-52. [in Ukrainian].
Razyhraiev, O. (2011). Polska derzhavna politsiia na Volyni u 1919-1926 rr. Lutsk. [in Ukrainian].
Kęsik, J. (1999). Stosunki narodowościowe na pograniczu galicyjsko-wołyńskim w okresie międzywojennym. Granice i pogranicza: Historia codzienności i doświadczeń. T. II. Białystok: Instytut Historii Uniwersytetu w Białymstoku. 103-112. [in Polish].
Soliar, I. (2006-2007). Selrob: vid stvorennia do rozkolu. Halychyna. 12-13: 126-132. [in Ukrainian].
Soliar, I. (2009). Radianofilstvo u Zakhidnii Ukraini (1920-i rr.). Ukrainskyi istorychnyi zhurnal. 1: 55-67. [in Ukrainian].
Szumiło, M. (2007). Ukraińska Reprezentacja Parlamentarna w Sejmie i Senacie RP (1928-1939). Warszawa: Nertion. [in Polish].
Cichoracki, P. (2007). Polesie nieidylliczne: Zaburzenia porządku publicznego w województwie poleskim w latach trzydziestych XX w. Łomianki: LTW. [in Polish].
Razyhrayev, O. (2015). Policja Państwowa II Rzeczypospolitej Polskiej wobec ruchu komunistycznego na Wołyniu w latach 1926-1939. Komuniści w II Rzeczypospolitej: Ludzie — struktury — działalność. Rzeszów: IPN. 447-463. [in Polish].
Razyhrayev, O. (2020). W obronie więzionych komunistów: Czerwona Pomoc Zachodniej Ukrainie: struktura organizacyjna i działalność na Wołyniu i w Galicji Wschodniej w okresie międzywojennym. Pamięć i Sprawiedliwość. 35 (1): 252-274. [in Polish].
Wysocki, R. (2007). Komuniści versus nacjonaliści: Konfrontacja i walka o wpływy pomiędzy Komunistyczną Partią Ukrainy Zachodniej a Organizacją Ukraińskich Nacjonalistów w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach trzydziestych XX w. Rocznik Chełmski. 11: 177-198. [in Polish].
Hud, B. (2021). Vid Volynskoi hubernii do Volynskoho voievodstva: do problemy henezy “Volyn 43”. Volyn u yevropeiskomu heopolitychnomu ta kulturnomu prostori: vybrani pytannia. Odesa. 28-62. [in Ukrainian].
Darovanets, O. (2007). Polityka polskoi vlady shchodo Ukrainskoi viiskovoi orhanizatsii ta Orhanizatsii ukrainskykh natsionalistiv na Volyni (1927-1939) (Candidate’s thesis). Lviv. [in Ukrainian].
Kucherepa, M., Davydiuk, R. (1999). Vidnosyny Orhanizatsii ukrainskykh natsionalistiv (OUN) i Volynskoho ukrainskoho obiednannia (VUO) u 1931-1939 rr. Naukovyi visnyk Volynskoho derzhavnoho universytetu im. Lesi Ukrainky. Seriia: Istoriia. 5: 107-111. [in Ukrainian].
Wysocki, R. (2003). Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów w Polsce w latach 1929-1939: Geneza, struktura, program, ideologia. Lublin: Wydawnictwo UMCS. [in Polish].
Zaitsev, O. (2022). Ukraintsi v Seimi ta Senati Polshchi. Lviv. [in Ukrainian].
Kucherepa, M. (2021). Ukrainskyi natsionalnyi politychnyi tabir na Volyni u 1921-1939 rr. Volyn u yevropeiskomu heopolitychnomu ta kulturnomu prostori: vybrani pytannia. Odesa. 97-139. [in Ukrainian].
Szumiło, M. (2011). Ukraińcy z Wołynia w Sejmie i Senacie RP pierwszej kadencji (1922-1927). Volyn u yevropeiskomu heopolitychnomu ta kulturnomu prostori: vybrani pytannia. Odesa. 140-159. [in Polish].
Pyrih, M. (2016). Ukrainskyi livoradykalnyi rukh u Polshchi (1919-1929 rr.): Candidate diss. Of the historical sci. Lviv. URL: https://uacademic.info/ua/document/0416U005479 [in Ukrainian].
Kramar, Yu. (2007). Uchast ukrainskykh politychnykh partii u parlamentskykh vyborakh 1930 r. na Volyni. Naukovyi visnyk Volynskoho derzhavnoho universytetu im. Lesi Ukrainky. Seriia: Istoriia. 1: 198-203. [in Ukrainian].
Shukhevych, S. (1991). Moie zhyttia: Spohady. London. [in Ukrainian].
