Сучасна історіографія польсько-українських взаємин у Волинському воєводстві II Речіпосполитої: правовий статус та національна політика
DOI:
https://doi.org/10.15407/uhj2025.02.191Ключові слова:
Західна Волинь, Волинське воєводство, Польща, Україна, правовий статус, національна політика, асиміляціяАнотація
Мета полягає у висвітленні позиції сучасної історіографії українсько-польських стосунків у Волинському воєводстві ІІ Речіпосполитої щодо питань правового статусу краю та національної політики польських урядів.
Методологія ґрунтується на використанні загальнонаукових і спеціально-історичних методів дослідження, в тому числі проблемно-хронологічного, синхронного, діахронного, порівняльно-історичного та ін., а також методів історіографічного аналізу й типологізації наукових напрямів.
Наукова новизна полягає в узагальненні висвітлення правового статусу міжвоєнної Волині, а також національної політики Польщі в регіоні окремими сучасними українськими та польськими істориками.
Висновки. Питання національної політики польських урядів на Волині між двома світовими війнами широко висвітлене українськими й польськими істориками, натомість до проблеми правового статусу краю автори зверталися лише епізодично та побіжно. Проведений аналіз дозволяє стверджувати, що українські історики практично не використовують термін «окупація» як щодо «довоєводського» (1919—1921 рр.), так і «воєводського» (1921—1939 рр.) періодів, найчастіше послуговуючись «нейтральними» дефініціями. Застосування терміна «окупація» для періоду з травня 1919 — квітня 1920 рр. уважаємо цілком слушним, адже польські війська знаходилися на території, на яку поширювався державний суверенітет УНР. Належність цих земель до Польщі визначили Варшавська угода (1920 р.) і Ризький мир (1921 р.), що суперечило прагненням українців до створення власної держави та стало фактором загострення польсько-українських відносин у ІІ Речіпосполитій. Національна політика польських урядів на теренах Волині була суперечливою, передбачала різні форми асиміляції українців і справедливо критикується як українськими, так і польськими істориками.
Посилання
Kuczerepa, M. (1997). Polityka II Rzeczypospolitej wobec Ukraińcόw na Wołyniu w latach 1921-1939. Przegląd Wschodni. T. IV. Zesz. 1 (13): 139-154. [in Polish].
Zaporowski, Z. (1999). Polityka polska na Wołyniu w krzywym zwierciadle (polemika z tekstem M. Kuczerepy). Przegląd Wschodni. T. V. Zesz. 4 (20): 830-834. [in Polish].
Zaporowski, Z. (2000). Wołyńskie Zjednoczenie Ukraińskie. Wołynśke Ukrainśke Obiednannia. Lublin: UMCS. [in Polish].
Kucherepa, M., Davydiuk, R. (2001). VUO. Volynske Ukrainske Obiednannia (1931-1939 rr.). Lutsk. [in Ukrainian].
Kotys, O. (2020). Na Skhodi Yevropy: mizhvoiennyj rozkvit Volyni. Lutsk. [in Ukrainian].
Torzecki, R. (1998). Na temat historiografii stosunkόw polsko-ukraińskich w latach 1918-1956. Dzieje Najnowsze. 3: 103-111. [in Polish].
Karpus, Z. (2009). Stosunki polsko-ukraińskie w okresie kształtowania się polskiej granicy wschodniej w latach 1918-1921. Toruńskie Studia Międzynarodowe. 1 (2): 5-18. [in Polish]. doi: https://doi.org/10.12775/TIS.2009.001
Komosa, J. (2019). II Rzeczpospolita we wspόłczesnej historiografii ukraińskiej. Studia z Dziejόw Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej. 54: 193-222. [in Polish]. doi: https://doi.org/10.12775/SDR.2019.1.10
Mędrzecki, W. (2021). Od narodowych narracji o Wołyniu do wspόlnej historii Wołynia w okresie międzywojennym. Volyn u yevropeiskomu heopolitychnomu ta kulturnomu prostori: vybrani pytannia. Odesa. 5-12. [in Polish].
Hołόwko, T. (1999). Minimalny program polityki polskiej we wschodniej Galicji i na tzw. Kresach (1924). Tadeusz Hołόwko o demokracji, polityce i moralności życia publicznego. Wybόr i oprac. A. Chojnowski. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe. 124-142. [in Polish].
Razyhrayev, O. (2018). Po obydva boky frontu: Hromadski orhanizatsii na Volyni v roky Velykoi viiny: 1914-1918. Lutsk. [in Ukrainian].
"Razyhrayev, O. (2020). Lutski lystivky dlia Krypiakevycha: yak yevrei dopomohly ukraintsiam. Istorychna pravda. 24.04.2020. [in Ukrainian].
Razyhrayev, O. (2010). Udział Policji Państwowej wojewόdztwa wołyńskiego w ochronie granicy wschodniej w latach 1921-1924. Pamięc i Sprawiedliwość. 1: 211-231. [in Polish].
Razyhrayev, O. (2019). Policja Państwowa w wojewόdztwie wołyńskim w okresie międzywojennym. Warszawa: IPN. [in Polish].
Mędrzecki, W. (1988). Wojewόdztwo wołyńskie (1921-1939): Elementy przemian cywilizacyjnych, społecznych i politycznych. Wrocław : Zakład Narodowy im. Ossolińskich. [in Polish].
Hrytsak, Ya. (2000). Narys istorii Ukrainy: formuvannia modernoi ukrainskoi natsii XIX-XX st. Kyiv: Heneza. [in Ukrainian].
Panyshko, H. (1997). Osadnytstvo yak sposib provedennia zemelnoi reformy na Volyni uriadom Druhoi Rechi Pospolytoi. Naukovyj visnyk VDU. Seriia: Istoriia. 2: 48-50. [in Ukrainian].
Svynchuk, A. (1997). Natsionalna polityka Polskoi derzhavy sanatsiinoho periodu na Zakhidnii Ukraini. Naukovyi visnyk VDU. Seriia: Istoriia. 2: 17-21. [in Ukrainian].
Borodavko, V. (2000). Periodychni vydannia Volynskoho voievodstva u mizhvoiennyi period (1921-1939). Naukovyi visnyk VDU. Seriia: Istoriia. 3: 86-89. [in Ukrainian].
Yurchuk, L. V. (2010). Represyvni orhany polskoi vlady v borotbi proty ukrainskoho natsionalno-vyzvolnoho rukhu u prykordonnykh povitakh Volynskoho voievodstva (1921-1939 rr.) (Extended abstract of Candidate’s thesis). Lviv. [in Ukrainian].
Mędrzecki, W. (1997). Przemiany społeczne i polityczne na Wołyniu w latach 1917-1921. Metamorfozy Społeczne. Ed. J. Żarnowski. Warszawa. 1: 137-170. [in Polish].
Razyhrayev, O. (2011). Polska derzhavna politsiia na Volyni u 1919-1926 rr. Lutsk. [in Ukrainian].
Kramar, Yu. (2015). Zakhidna Volyn 1921-1939 rr.: natsionalno-kulturne ta relihiine zhyttia. Lutsk. [in Ukrainian].
Davydiuk, R. (2016). Ukrainska politychna emihratsiia v Polshchi: sklad, struktura, hromadsko-politychni praktyky ta terytorii Volynskoho voievodstva. Lviv; Rivne. [in Ukrainian].
Kucherepa, M. (2017). “Volynskyi eksperyment” voievody H. Yuzevskoho. Proekt “Ukraina”: Halychyna ta Volyn u skladi mizhvoiennoi Polshchi. Kharkiv. 111-131. [in Ukrainian].
Lytvyn, M. (2021). Ryzki peremovyny 1920-1921 rr.: ukrainski vtraty i perspektyvy. 30 rokiv vidnosyn mizh Polshcheiu ta nezalezhnoiu Ukrainoiu: Dosvid ta perspektyvy. Warszawa. 211-244. [in Ukrainian].
Maleonchuk, H. (2022). Mizhvoiennyi Lutsk: suspilno-politychnyi, sotsialno-ekonomichnyi, kulturnyi rozvytok (1919-1939). Lutsk. [in Ukrainian].
Demianiuk, O. (2023). Volynske voievodstvo (1921-1939 rr.) u skladi Druhoi Rechi Pospolytoi. Pedahohichnyj poshuk. 3: 10-16. [in Ukrainian].
Hud, B. (2024). Ukraińcy i Polacy na Naddnieprzu, Wołyniu i w Galicji Wschodniej w XIX i pierwszej połowie XX w. Warszawa: Pracownia Wydawnicza. [in Polish].
Kramar, Yu. (2013). Diialnist tymchasovykh orhaniv polskoi vlady na Volyni (1919-1921). Naukovyj visnyk SNU im. Lesi Ukrainky. Seriia: Istoriia. 12: 31-37. [in Ukrainian].
Hladyshuk, S. (2015). Spryiniattia polskoi administratsii naselenniam Zakhidnoi Volyni v 1919-1921 rr. Naukovyi visnyk SNU im. Lesi Ukrainky. Seriia: Istoriia. 5 (306): 50-55. [in Ukrainian].
Razyhrayev, O. V. (2023). Svit za gratamy: Penitentsiarna systema na Volyni ta v Halychyni u 1918-1939 rr. Drohobych. [in Ukrainian].
(2020). Sojusz Piłsudski — Petlura: Dokumenty i materiały. Pod red. Pisuliński J., Skalski W. Warszawa: SEW UW. [in Polish].
Kucherepa, M. (2001). Varshavskyi dohovir 1920 r.: heneza, problemy, naslidky. Naukovyi visnyk VDU. Seriia: Istoriia. 5: 193-197. [in Ukrainian].
Hetmanchuk, M. (2001). Z istorii vstanovlennia dyplomatychnykh vidnosyn mizh Ukrainskoiu RSR i Polshcheiu u 1921 r. Naukovyi visnyk VDU. Seriia: Istoriia. 5: 45-47. [in Ukrainian].
Hetmanchuk, M. (1998). Ukrainske pytannia v radiansko-polskykh vidnosynakh 1920-1939 rr. Lviv. [in Ukrainian].
Hetmanchuk, M. (1998). Ryzkyi myr: ukrainsko-polski vidnosyny periodu pidhotovky, pidpysannia i ratyfikatsii Ryzkoho dohovoru 1921 r. Lviv. [in Ukrainian].
Zaitsev, O. (2022). Ukraintsi v Seimi ta Senati Polshchi. Lviv. [in Ukrainian].
Skalskyi, V., Razyhrayev, O. (2023). Volyn u period Ukrainskoi revoliutsii 1917-1921 rr.: suspilno-politychnyi rozvytok i voienna sytuatsiia. Ukrainskyi istorychnyi zhurnal. 6: 152-170. [in Ukrainian].
Kucherepa, M. (2003). Do henezy konfliktu: ukrainsko-polski vidnosyny na Volyni naperedodni Druhoi svitovoi vijny. U poshukakh pravdy: Zb. mat. mizhnar. nauk. konf. “Ukrainsko-polskyi konflikt na Volyni v roky Druhoi svitovoi viiny: henezys, kharakter, perebih i naslidky”, Lutsk, 20-23 trav. 2003 r. Lutsk. [in Ukrainian].
Filipovych, M. (2021). “Okupatsiia” chy “pryiednannia” — ne ziasovani poniattia suchasnoi ukrainskoi istoriohrafii mizhvoiennoho periodu. Volyn u yevropeiskomu heopolitychnomu ta kulturnomu prostori: Vybrani pytannia. Odesa. 77-96. [in Ukrainian].
Kęsik, J. (1997). Wojewόdztwo wołyńskie 1921-1939 w świetle liczb i faktόw. Przegląd Wschodni. T. IV. Zesz. 1 (13): 99-137. [in Polish].
Kramar, Yu. (2000). Natsionalni menshyny v politytsi voievodskoi administratsii H. Yuzevskoho na Volyni (1928-1938). Naukovyi visnyk VDU. Seriia: Istoriia. 1: 83-88. [in Ukrainian].
Kramar, Yu. (1997). Ukrainske pochatkove shkilnytstvo na Volyni u 1921-1926 rr. Naukovyi visnyk VDU. Seriia: Istoriia. 3: 43-46. [in Ukrainian].
Svynchuk, A. (2001). Osnovni napriamky kulturno-osvitnoi polityky polskoho uriadu shchodo Volyni v 20-30-kh rr. XX st. Naukovyi visnyk VDU. Seriia: Istoriia. 5: 148-152. [in Ukrainian].
Kęsik, J. (2001). Pomiędzy wspόłpracą a irredentą: Ukraińska mniejszość narodowa w II Rzeczypospolitej. Tematy polsko-ukraińskie: Historia. Literatura. Edukacja. Pod red. R. Traby. Olsztyn. 80-92. [in Polish].
Dobrochynska, V. (2001). “Soiuz ukrainok” — holovnyi oseredok zhinotstva Volynskoho voievodstva u mizhvoiennyi period (1921-1939 rr.). Naukovyi visnyk VDU. Seriia: Istoriia. 5: 132-136. [in Ukrainian].
Svynchuk, A. (1997). Natsionalna polityka Polskoi derzhavy periodu sanatsiinoho rezhymu na Zakhidnii Ukraini. Naukovyi visnyk VDU. Seriia: Istoriia. 2: 17-21. [in Ukrainian].
Svynchuk, A. (1998). Natsionalni menshyny Volynskoho voievodstva v period 1921-1939 rr. Naukovyi visnyk VDU. Seriia: Istoriia. 1: 63-67. [in Ukrainian].
Hryciuk, G. (2005). Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948. Toruń. [in Polish].
Hołόwko, T. (2008). Metody i drogi sanacji stosunkόw we wschodniej Galicji i wojewόdztwach wschodnich (1926). Nie jesteśmy Ukrainofilami: Polska myśl polityczna wobec Ukraińcόw i Ukrainy: Antologia tekstόw. Pod red. P. Kowala, J. Ołdakowskiego, M. Zuchniak. Wrocław : KEW. 103-113. [in Polish].
Panasiuk, V. (2000). Rezhym dvomovnosti u shkilnytstvi na Volyni u 1920-1930-kh rr. Naukovyi visnyk VDU. Seriia: Istoriia. 1: 69-79. [in Ukrainian].
Martyniuk, Ya. (1998). Miske i terytorialne samovriaduvannia ta orhany derzhavnoi vlady Volynskoho voievodstva u mizhvoiennyi period (1921-1939 rr.). Naukovyi visnyk VDU. Seriia: Istoriia. 1: 50-53. [in Ukrainian].
Kramar, Yu. (2001). Aktsiia okatolychennia ukraintsiv Volyni 1938 r.: prychyny, khid ta naslidky. Naukovyi visnyk VDU. Seriia: Istoriia. 5: 127-131. [in Ukrainian].
Havryliuk, O. N. (2016). Serhii Tymoshenko ta sprava rekonstruktsii Volodymyr-Volynskoi Sviato-Vasylivskoi tserkvy. Naukovyi visnyk SNU im. Lesi Ukrainky. Seriia: Istorychni nauky. 13: 59-63. [in Ukrainian].
Mędrzecki, W. (2005). Inteligencja polska na Wołyniu w okresie międzywojennym. Warszawa: Wydawnictwo Neriton IH PAN. [in Polish].
(2015). Polshcha — narys istorii. V. Mendzhetskyi, Ye. Bratsysevych (eds.). Warsaw : IPN. [in Ukrainian].
Mędrzecki, W. (2018). Kresowy kalejdoskop: Wędrόwki przez Ziemie Wschodnie Drugiej Rzeczypospolitej 1918-1939. Krakόw : Wydawnictwo Literackie. [in Polish].
Hon, M. (2006). Osoblyvosti mizhetnichnoi vzaiemodii v konteksti politychnykh protsesiv na zakhidnoukrainskykh zemliakh u mizhvoiennyi period. Rivne. [in Ukrainian].
Lytvyniuk, V. (1997). Zminy v sotsialnii i natsionalnii strukturi naselennia Volynskoho voievodstva u mizhvoiennyi period (1921-1939 rr.). Naukovyi visnyk VDU. Seriia: Istoriia. 2: 42-44. [in Ukrainian].
Kęsik, J. (2004). Struktura narodowościowa wojewόdztwa wołyńskiego w latach 1931-1939. Przemiany narodowościowe na kresach wschodnich II Rzeczypospolitej 1931-1948. Pod red. S. Ciesielskego. Warszawa. 53-92. [in Polish].
Stobniak-Smogorzewska, J. (2003). Kresowe osadnictwo wojskowe 1920-1945. Warszawa. [in Polish].
Kramar, Yu. (1998). Problema neounii na Volyni u mizhvoiennyi period. Naukovyi visnyk VDU. Seriia: Istoriia. 1: 68-73. [in Ukrainian].
Fedchuk, O. (2015). Zhabchenska trahediia (z istorii neounii na Volyni). Lutsk. [in Ukrainian].
Fedchuk, O. (2023). Neouniia na Volyni u 1930-kh rr. Siverianskyi litopys. 2: 45-52. [in Ukrainian].
Zaitsev, O. (2024). Istoriohrafichni dyskusii pro prychyny ta henezu “antypolskoi aktsii” UPA 1943-1944 rr. Ukrainian Historical Review / Ukrainskyi istorychnyi ohliad. 3: 65-101. [in Ukrainian]. doi: https://doi.org/10.47632/2786-717X-2024-3-65-101
Razyhrayev, O. (2017). Volynske voievodstvo v konteksti polsko-radianskykh vzaiemyn: hlobalni ta rehionalni vymiry bezpeky (1921-1925 rr.): Istorychni paraleli z suchasnoiu sytuatsiieiu na Skhodi Ukrainy. Ukrainskyi istorychnyi zbirnyk. 19: 211-229. [in Ukrainian].
Wysocki, R. (2007). Komuniści versus nacjonaliści: Konfrontacja i walka o wpływy pomiędzy Komunistyczną Partią Ukrainy Zachodniej a Organizacją Ukraińskich Nacjonalistόw w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach trzydziestych XX w. Rocznik Chełmski. 11: 177-198. [in Polish].
