Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії з міської проблематики Правобережної України раннього нового часу: історіографічний огляд
DOI:
https://doi.org/10.15407/uhj2020.06.080Ключові слова:
польська історіографія, українська історіографія, місто, маґдебурзьке право, судочинство, міське управлінняАнотація
Мета дослідження – проаналізувати доробок польської історіографії останніх десятиріч у вивченні міської проблематики ранньомодерної доби та з’ясувати її значення для українських дослідників історії міст Правобережної України.
Методологія базується на принципах історизму, системності, науковості та всебічності. Використано також методи: історико-порівняльний, проблемно-хронологічний та ретроспективний.
Наукова новизна. Уперше в українській історіографії проаналізовано досягнення польської історіографії кінця XX – початку XXI ст. у вивченні ранньомодерних міст Речі Посполитої та зроблено спробу визначити значення цих досліджень для праць українських істориків.
Висновки. Базуючись на значному доробку попередників, польські історики з 1970-х рр. значно пришвидшили студії над історією польських міст, активно вивчаючи урбанізаційний процес у всіх його складових (правова, просторова локація та організація міської громади). Добре досліджене місце міщанства у структурі суспільства, зокрема процес формування міщанства, його правове становище, етнічний і професійний склад, становище жінки в міському соціумі, роль і місце шляхти в місті. Чільну увагу польські історики приділяють вивченню міського управління, а саме функціональним обов’язкам війтів, лентвійтів, райців, найманих міських урядників (писарі, шафарі, інстиґатори, міські слуги тощо), а також участі міської громади у самоврядуванні. Дещо менше уваги в польській історіографії відведено економічному розвитку міст, зважаючи на добре вивчення цього питання попередниками. Відчутні зрушення відбулися в питанні студій над міським судочинством, яке успішно вивчають не лише історики, а і правники. Згаданий доробок має величезне методологічне та практичне значення для українських дослідників ранньомодерних міст Правобережної України, оскільки низка аспектів (міське управління, судочинство, правове становище міщан тощо) у вітчизняній історіографії вивчена недостатньо, а перебування міст Правобережжя в рамках єдиної Речі Посполитої дає змогу проводити паралелі та екстраполювати окремі висновки польських колеґ.
Посилання
Aleksandrowicz, S. (1970). Geneza i rozwój sieci miasteczek Białorusi i Litwy do połowy XVII w. Acta Baltico-Slavica. Warszawa. 7, 47–108. [in Polish].
Aleksandrowicz, S. (1980). Powstanie sieci miejskiej Podlasia na tle wczesnych procesów urbanizacyjnych w Wielkiem Księstwie Litewskim Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 3, 413–428. [in Polish].
Aleksandrowicz, S. (1965). Zaludnienie miasteczek Litwy i Białorusi w XVI i pierwszej połowie XVII w. Roczniki Dziejów Społecznych i gospodarczych, 27, 35–65. [in Polish].
Baranowski, B. (1975). Życie codzienne małego miasteczka w XVII i XVIII wieku. Warszawa. [in Polish].
Bardach, J. (1988). O dawnej i niedawnej Litwie. Poznań, 1988. [in Polish].
Bartoszewicz, A. (2008). Miasto czy wieś? Małe miasta polske w póznym średniowieczu. Przegląd Historyczny, 99/1, 121–136. [in Polish].
Bérenger, J. (2002). Tolerancja religijna w Europie w czasach nowożytnych (XV–XVIII w.). Poznań. [in Polish].
Bilous, N. (2008). Kyiv naprykintsi XV – u pershii polovyni XVII st.: Miska vlada ta samovriaduvannia. Kyiv. [in Ukrainian].
Bilous, N. (2015). Pryvatni mista Kyivskoho voievodstva v pershii polovyni XVII st.: kilkist, osoblyvosti rozvytku ta funktsionuvannia. Ukraina v Tsentralno-Skhidnii Yevropi, 15, 125–164. [in Ukrainian].
Bogucka, M. (1976). Z zagadnień socjotopografii większych miast Polski w XVI–XVII w. Miasta doby feudalnej w Europie środkowo-wschodniej. Przemiany społeczne a układy przestrzenne. Toruń. 147–175. [in Polish].
Bogucka, M. (1975). Badania nad dziejami miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej: stan i zarys programu. Kwartalnik Historyczny, 3, 573–583. [in Polish].
Bogucka , M. (1998). Białogłowa w dawnej Polsce. Warszawa. [in Polish].
Bogucka, M. (2001). Miasta a władza centralna w Polsce i w Europie wcześnonowozytnej (XVI–XVIII w.). Warszawa. [in Polish].
Bogucka, M. (1989). Miasta a życie polityczne w Polsce XVI–XVII w. Władza i społeczeństwo w XVI i XVII w. 39–46. Warszawa. [in Polish].
Bogucka. M. (1976). Miejsce mieszczanina w społeczeństwie szlacheckim: atrakcyjność wzorów życia szlacheckiego w Polsce XVII w. Społeczeństwo staropolskie: Studia i szkice, 1, 185–200. [in Polish].
Bogucka, M., Samsonowicz, H. (1986). Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej. Wrocław. [in Polish].
Ćwikla, L. (2006). Sytuacja prawna mieszczan wyznania prawosławnego w Rzeczypospolitej po unii brzeskiej (1595– 1596). Prace Historyczno-Archiwalne, 17, 5–26. [in Polish].
Delimata, M. (2003). Proces karny w miastach polskich w XVI w. Uwagi w świetle prac Bartołomieja Groickiego. Czasopismo Prawno-Historyczne, LV, 1, 189–199. [in Polish].
Dobrowolski, P. (1992). «Wykażę wam to pớźniej»: O konfrontacji Żydớw i chrześcijan, w pớźnym średniowieczu. Pauvres et riches. Société et Culture du Moyen-Age aux Temps Modernes. 41–46. Warszawa. [in Polish].
Drabina, J. (1998). Życie codzienne w miastach śląskich XIV i XV w. Wrocław. [in Polish].
Dybek, E. (2004). Lokacje na prawie niemieckim w ziemi Przemyskiej w latach 1345–1434. Lublin. [in Polish].
Elita władzy miasta Krakowa i jej związki z miastami Europy w śreniowieczu i epoce nowoźytnej (do połowy XVII w.): Zbiớr studiớw pod red. Zdzisława Nogi. (2011). Krakớw. [in Polish].
Gąsiorowski, A. (1976). Wớjt i starosta: Ramię monarsze w polskim mieście śriedniowiecznym. Ars Historica: Prace z dziejớw powszechnych i polskich, 71, 437–444. Poznań. [in Polish].
Gierszewski, S. (1973). Obywatele miast Polski przedrozbiorowej: Studium źródłoznawcze. Warszawa. [in Polish].
Głowacka-Peńczyńska, A. (2010). Kobieta w małych miastach Wielkopolski w drugiej połowie XVI i w XVII w. Warszawa. [in Polish].
Goliński, M. (1997). Socjotopografia pớźnośredniowiecznego Wrocławia. Wrocław. [in Polish].
Grodziski, S. (1963). Obywatelstwo w szlacheckiej Rzeczypospolitej. Kraków. [in Polish].
Grodziski, S. (2004). Z dziejớw staropolskiej kultury prawnej. Krakớw. [in Polish].
Guldon, Z. (1998). Osadnictwo żydowskie i liczebność Żydớw na ziemiach Rzeczypospolitej w okresie przedrozbiorowym. Czasy Nowożytne, 4, 23–36. [in Polish].
Guldon, Z. (1986). Źródła i metody szacunków liczebności ludności żydowskiej w Polsce XVI–XVIII w. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 2, 249–263. [in Polish].
Guldon, Z. (1992). Żydzi wśród chrześcijan w miastach Małopolskich w XVI–XVIII w. Nasza Przeszłość, 78, 190–194. Kraków. [in Polish].
Guldon, Z., Kazusek, Sz. (2004). Rola Żydớw w handlu polskim w pierwszej połowie XVII w. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 3, 287–303. [in Polish].
Guldon, Z., Wijaczka, J. (1993). Żydzi a chrześcijanie na Wołyniu w XVI–XVIII w. Nasza Przeszłość, 80, 225–232. Kraków. [in Polish].
Hawryluk, J. (1994/1995). Rozwớj miast Podlaskich i ich skład etniczny od XV do pierwszej połowy XVII w. Krakowskie Zeszyty Ukrainoznawcze, 3-4, 365–380. [in Polish].
Horn, M. (1974). Miejski ruch osadniczy na Rusi Czerwonej do końca XV w. Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, 35, 49–74. [in Polish].
Horn, M. (1975). Miejski ruch osadniczy na Rusi Czerwonej w latach 1501–1648. Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Powstańców Śląskich w Opolu: Seria A: Historia XIII: Studia z dziejów wewnętrznych Polski, 29–49. [in Polish].
Horn, M. (1980). Sieć miejska na Rusi Czerwonej w latach 1340–1648. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 3, 431–432. [in Polish].
Horn, M. (1970). Zaludnienie miast ziemi przemyskiej i sanockiej w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII w. Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, 31, 85–100. [in Polish].
Janeczek, A. (1991). Osadnictwo pogranicza polsko-ruskiego: Województwo Bełskie od schyłku XIV do początku XVII w. Wrocław; Warszawa; Kraków. [in Polish].
Kalinowski, W. (1963). Miasta Polski w XVI i pierwszej połowie XVII w. Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, 3-4, 167–223. [in Polish].
Kamler, M. (1986). Dzieciobớjstwo w miastach Korony w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII w. Czasopismo Prawno-Historyczne, 1, 171–184. [in Polish].
Kamler, M. (1994). Kary za przestępstwa pospolite w dużych miastach Polski w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII w. Kwartalnik Historyczny, 3, 25–39. [in Polish].
Kamler, M. (1992). Recydywa w przestępczości kryminalnej w Polsce drugiej połowy XVI i pierwszej połowy XVII w, Czasopismo Prawno-Historyczne, 1-2, 123–131. [in Polish].
Kamler, M. (1989). Rola tortur w polskim sądownictwie miejskim drugiej połowy XVI i pierwszej połowy XVII w. Kwartalnik Historyczny, 3, 107–125. [in Polish].
Kamler, M. (1989). Służby porządkowe a przestępcy w dużych miastach Korony w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII w. Władza i społeczeństwo w XVI i XVII w.: Prace ofiarowane Antoniemu Mączakowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, 302–314. Warszawa. [in Polish].
Kamler, M. (1991). Świat przestępczy w Polsce XVI i XVII stulecia. Warszawa. [in Polish].
Kamler, M. (2007). Nadzwyczajne złagodzenia kar dla przestępcớw pospolitych w dużych miastach Korony w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII w. Czasopismo Prawno-Historyczne, 2, 187–203. [in Polish].
Kamler, M. (2010). Złoczyńcy: Przestępczość w Koronie w drugiej połowie XVI i w pierwszej połowie XVII w. (w świetle ksiąg sądowych miejskich). Warszawa. [in Polish].
Karpiński, A. (1998). Fundacje posagowe w duźych miastach Rzeczypospolitej w XVI–XVIII w. Kwartalnik Historyczny, 1, 3–19. [in Polish].
Karpiński, A. (2005). Kaci a problem oczyszczania miast koronnych w XVI–XVIII w. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 3-4, 351–359. [in Polish].
Karpiński, A. (1995). Kobieta w miescie polskim w drugiej połowie XVI i w XVII w. Warszawa. [in Polish].
Karpiński, A. (1983). Pauperes: O mieszkańcach Warszawy XVI i XVII w. Warszawa. [in Polish].
Karpiński, A. (1988). Prostytucja w dużych miastach polskich w XVI i w XVII w. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 2, 277–304. [in Polish].
Karpiński, A. (1996). Przestępczość we Lwowie w końcu XVI i w XVII w. Przegląd Historyczny, 4, 753–768. [in Polish].
Kiryk, F. (1980). Lokacje miejskie nieudane, translacje miast i miasta zanikłe w Małopolsce do połowy XVII stulecia. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 3, 373–384. [in Polish].
Kiryk, F. (1985). Rozwój urbanizacji Małopolski XIII–XVI w.: Wojewódstwo krakowskie (powiaty południowe). Kraków. [in Polish].
Kiryk, F. (1972). Z badań nad urbanizacją Lubelszczyzny w dobie Jagiellońskiej. Rocznik Naukowo-Dydaktyczny Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie: Prace Historyczne, 6, 43, 93–167. [in Polish].
Kozieradski, H. (1990/1991). Stosunki etniczne i religijne w miastach Podlasia w XV–XVI w. Ziemia Brańska, 2/3, 25–27. [in Polish].
Kravchenko, V. (2018). Dokumenty kintsia XVI – pochatku XVII stolittia do istorii volynskoho mistechka Lytovezha i yoho zamku. Ukrainskyi arkheohrafichnyi shchorichnyk: Nova seriia, 21/22, 653–697. [in Ukrainian].
Książek, M. (1988). Zagadnienia genezy rozlanowania i typologii miast prywatnych XVI i XVII wieku w południowej Małopolsce. Kraków. [in Polish].
Kulejewska-Topolska, Z. (1964). Nowe lokacje miejskie w Wielkopolsce od XVI do końca XVIII w. Poznań. [in Polish].
Kuraś, S. (1971). Przywileje prawa niemieckiego miast i wsi małopolskich XIV–XV w. Wrocław. [in Polish].
Kwak, J. (2001). Życie codzienne mieszkańcớw Gliwic od XVI do połowy XVIII w. Rocznik Muzeum w Cliwicach, XVI, 287–294. [in Polish].
Maisel, W. (1982). Archeologia prawna Polski. Warszawa; Poznań. [in Polish].
Maisel, W. (1974). Prawo karne w statutach miast polskich do końca XVIII w. Czasopismo Prawno-Historyczne, XXVI, 2, 99–117. [in Polish].
Maisel, W. (1991). Związki sądownictwa miejskiego z sądownictwiem krớlewskim w Polsce przedrozbiorowej. Czas, przestrzeń, praca w dawnych miastach: Studia ofiarowana H.Samsonowiczowi. 337–342. Warszawa. [in Polish].
Mikołajczyk, M. (1998). Przestępstwo i kara w prawie miast Polski poludniowej XVI–XVIII w. Katowice. [in Polish].
Mikołajczyk, M. (2013). Proces kryminalny w miastach Małopolski XVI–XVIII w. Katowice. [in Polish].
Mikulski, K. (1999). Przestrzeń i społeczeństwo Torunia od końca XIV do początku XVIII w. Toruń. [in Polish].
Motylewicz, J. (1993). Miasta ziemi przemyskiej i sanockiej w drugiej połowie XVII i w XVIII w. Przemyśl. [in Polish].
Motyliewicz, J. (2005). Społeczeństwo Przemyśla w XVI i XVII w. Rzeszớw. [in Polish].
Noga, Z. (2003). Krakowska rada miejska w XVI w.: Studium o elicie władzy. Krakớw. [in Polish].
Noga, Z., Szczygieł, R. (2016). Miasta prywatne w sieci miejskiej Królestwa Polskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów: Uwagi wstępne. Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, LXXVII, 9–11. [in Polish]. doi: https://doi.org/10.12775/RDSG.2016.SI.01
Opas, T. (1990). Własność w miastach i jurydykach prywatnych w dawnej Polsce. Lublin. [in Polish].
Otamanovskyi, V. (1993). Vinnytsia XIV–XVII st. Vinnytsia. [in Ukrainian].
Pudełko, J. (1960). Zagadnienia proporcji rynków w badaniach nad rozplanowaniem miast średniowiecznych. Zeszyty Naukowe Politechniki Wrocławskiej: Architektura, 4, 23–34. Wrocław. [in Polish].
Pudełko, J. (1967). Zagadnienie wielkości powierzchni średniowiecznych miast Śląska. Wrocław. [in Polish].
Russocki, S. (1991). Mieszczanie w strukturach stanowych późnośredniowiecznej Polski. Czas, pszestrzeń, praca w dawnych miastach: Studia ofiarowane H.Samsonowiczowi. 213–220. Warszawa. [in Polish].
Rybachok, I. (2010). Bazaliia – misto Vasylia Ostrozkoho. Litopys Volyni, 7, 35–40. [in Ukrainian].
Rybachok, I. (2011). Misto Kostiantyniv ta volost u kintsi XVI – pershii tretyni XVII st. Naukovi zapysky Natsionalnoho universytetu «Ostrozka akademiia»: Istorychni nauky, 17, 57–70. [in Ukrainian].
Samsonowicz, H. (1997). Średniowieczne księgi sądowe małych miast w Polsce. Homines et societas: Czasy Piatsów i Jagiellonów. 478–479. Poznań. [in Polish].
Samsonowicz, H. (1989). Małe miasto w środkowej Europie późnego średniowiecza: Próba modelu. Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, 50, 31–44. [in Polish].
Samsonowicz, H. (1972). Miasto i wieś na prawie niemieckim w późnym średniowieczu Polski. Przegląd Historyczny, 63, 3, 493–504. [in Polish].
Samsonowicz, H. (1985). Z badań nad kancelarią małych miast w Polsce w XV w. Miscelanea Historico-Archiwistica, 1, 243– 259. Warszawa. [in Polish].
Samsonowicz, H. (2000). Wytwớrczość rzemieślnicza małych miast Polski XV w. Koscioł, kultura, społeczeństwo: Studia z dzejớw średniowiecza i czasớw nowożytnych, poswięcone prof. Stanisławowi Trawkowskiemu. 331–336. Warszawa. [in Polish].
Sas, P.M. (1989). Feodalnyje goroda Ukrainy v kontse XV – 60-kh gg. XVI v. Kiev. [in Russian].
Szczygeł, R. (2017). Jan Gabriel Tęczyński wobec gmin miejskich Lublina i Parczewa. O roli starostów w życiu miast królewskich w pierwszej połowie XVI w. Origines, fontes et narrationes – pośród kręgów poznania historycznego: Prace ofiarowane Prof. M.Antoniewiczowi w 65 rocznicę urodzin. 401–413. Częstochowa. [in Polish].
Szczygeł, R. (1977). Konflikty społeczne w Lublinie w pierwszej połowie XVI wieku. Warszawa. [in Polish].
Szczygeł, R. (1989). Lokacje miast w Polsce XVI wieku. Lublin. [in Polish].
Szczygeł, R. (2016). Miasta prywatne w Polsce od XIV wieku do 1772 roku – chronologia lokacji, właściciele, pełnione funkcje. Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, LXXVII, 13–45. [in Polish]. doi: https://doi.org/10.12775/RDSG.2016.SI.02
Szczygieł, R. (1983). Początki miasta Lewartowa na tle rozwoju miast prywatnych w Polsce XVI w. Lubartów i Ziemia Lubartowska. 44–55. Lubartów. [in Polish].
Szczygieł, R.,Gmiterek H., Dymmel P. (2008). Lublin: Dzieje miasta, T.1: Od VI do końca XVIII w. Lublin. [in Polish].
Tandecki, J. (2011). Struktury administracyjne i społeczne oraz formy życia w wielkich miastach Prus Krzyżackich i Królewskich w średniowieczu i na progu czasớw nowożytnych. Toruń. [in Polish].
Terskyi, S. (2001). Olyka: Istorychnyi narys. Lviv. [in Ukrainian].
Tyszka, P. (2001). Obraz przestrzeni miejskiej Krakowa XIV–XV wieku w świadomości jego mieszkańcớw. Lublin. [in Polish].
Voronchuk, I. (2000). Misto Liubartiv (za inventarem maietnostei kniaziv Ostrozkykh 1620 r.). Zhytomyrshchyna na zlami tysiacholit: Naukovyi zbirnyk «Velyka Volyn», 21, 95–97. [in Ukrainian].
Voronchuk, I. (2001). Serednovichnyi Ostropol (za inventarem volodin kniaziv Ostrozkykh 1620 r.). Ostrohiana v Ukraini i Yevropi. 246–257. Starokostiantyniv. [in Ukrainian].
Vykhovanets, T. (2016). Chastynka istorii: Istoryko-kraieznavchi narysy. Netishyn. [in Ukrainian].
Wizimirska, B. (1999). Sytuacja prawna Żydớw w Rzeszowie XVII i XVIII w. Prace Historyczno-Archiwalne, 8, 3–18. [in Polish].
Wróblewska, G. (1965). Ukształtowanie przestrzenne nowożytnych miast Wielkopolski od roku 1500 do rozbiorów. Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, 10, 87–98. [in Polish].
Wyczański, A. (2001). Szlachta polska XVI w. Warszawa. [in Polish].
Wyrobisz, A. (1968). Badania nad historią małych miast w Polsce. Przegląd Historyczny, 59, 124–137. [in Polish].
Wyrobisz, A. (1976). Małe miasto w Polsce w XVI i XVII w. Miasta doby feudalnej w Europie środkowo-wschodniej: Przemiany społeczne a układy przestrzenne. 177–189. Warszawa. [in Polish].
Wyrobisz, A. (1993). Mniejszości etniczne i wyznaniowe w miastach Europy wczesnonowożytnej (XVI–XVIII w.). Ojczyzna bliższa i dalsza: Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin. 471–484. Kraków. [in Polish].
Wyrobisz, A. (1970). Polityka Firlejów wobec miast w XVI w. i założenie Janowca nad Wisłą. Pszegląd Historyczny, 61, 577– 608. [in Polish].
Wyrobisz, A. (1986). Rodzina w mieście doby przedprzemysłowej a życie gospodarcze: Przegląd badań i problemớw. Przegląd Historyczny, 2, 305–330. [in Polish].
Wyrobisz, A. (1974). Rola miast prywatnych w Polsce XVI i XVII w. Przegląd Historyczny, 65, 1, 19–46. [in Polish].
Wyrobisz, A. (1969). Zatargi mieszczan ze starostami soleckimi w XVI, XVII i XVIII w. Studia Historyczne, XII, 3, 365–375. [in Polish].
Zaiats, A. (2003). Urbanizatsiinyi protses na Volyni v XVI – pershii polovyni XVII st. Lviv. [in Ukrainian].
Zaiats, A. (2012). Berestechko u XVI – pershii polovyni XVII st. (Shtrykhy do istorii rozvytku mista). Zapysky Naukovoho tovarystvo imeni Shevchenka, 264: Pratsi istorychno-filosofskoi sektsii, 196–210. [in Ukrainian].
Zaiats, A. (2015). Volynske mistechko Kozlyn u svitli miskoi knyhy pochatku XVII st. Kraieznavstvo, 3-4, 49–59. [in Ukrainian].
Zaiats, A. (2019). Miske suspilstvo Volyni XVI – pershoi polovyny XVII st. Kyiv. [in Ukrainian].
Zajączkowski, S. (1978). Obowiązki wojskowe wójtów w państwie polskim w okresie monarchii stanowej. Studia i Materiały do Historii Wojskowości, XXI, 4–44. Warszawa. [in Polish].
Zajęcki, M. (2007). Żydzi w gospodarce komunalnej miast Polski przedrozbiorowej (analiza historycznoprawna). Kwartalnik Historii Żydớw, 4, 395–421. [in Polish].
Załęska, M. (2005). Wójtostwa dziedziczne w miastach Małopolski w późnym średniowieczu (studium historyczno-prawne). Warszawa. [in Polish].
Zarębska, T. (1998). Ewolucja zasad kształtowania ulic w miastach Polski przedrozbiorowej. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 3-4, 227–265. [in Polish].
Zarębska, T. (1975). Początki polskiego piśmiennictwa urbanistycznego. Warszawa. [in Polish].
Zarębska, T. (1980). Zamość – miasto idealne i jego realizacja. Zamość – miasto idealne. 7–77. Lublin. [in Polish].
Zielińska, T. (1987). Szlacheccy właścicele nieruchomości w miastach XVII w. Warszawa. [in Polish].
Zientara, B (1978). Źródla i geneza «prawa niemieckiego» (ius theutonicum) na tle ruchu osadniczego w Europie zachodniej i środkowej w XI–XII w. Przegląd Historyczny, 69, 1, 47–74. [in Polish].
Zientara, B. (1976). Przemiany społeczno-gospodarcze i przestrzenne miast w dobie lokacji. Miasta doby feudalnej w Europie środkowo-wschodniej. 67–97. Warszawa. [in Polish].
