Українсько-литовсько-польський досвід "війни у війні": спроба компаративного аналізу
DOI:
https://doi.org/10.15407/uhj2018.03.092Ключові слова:
Литва, Польща, Україна, конфлікт, стереотипи, Друга світова війна, Волинь, вільнюське питання, компаративістика.Анотація
У пропонованому дослідженні здійснено базовий компаративний аналіз українсько-польського та литовсько-польського конфліктів часів Другої світової війни. Авторка намагалася простежити спільне та відмінне у причинах цих протистоянь, з’ясувати, що об’єднує та відрізняє їх перебіг, а також визначити особливості згасання збройного протиборства між українцями та поляками, литовцями й поляками. Аналізуються історичний досвід взаємин, психоментальні особливості відносин між народами, окремі аспекти міжнаціональних конфліктів у роки війни. Показано, що в основі загострень між українцями, литовцями, поляками лежали подібні процеси. Розгляд українсько-польського та литовськопольського конфліктів розпочато з XIX ст., від часу зародження «політично уявлених спільнот» – націй. Порівняльний метод дозволив підтвердити теоретичні висновки зарубіжних і вітчизняних фахівців. Водночас наслідки конфліктів першої половини XX ст. між українцями та поляками, литовцями й поляками ще потребують додаткового вивчення. Проблема подолання поширених у суспільній свідомості й закорінених у колективній пам’яті народів стереотипів, котрі стосуються неоднозначної українсько-польської, литовсько-польської історичної спадщини, ще далека від свого остаточного вирішення. І поки залишатимуться спогади про трагічні сторінки минулого в українсько-польських відносинах, зберігатимуться й ці стереотипи. Запропоновані висновки можуть стати новим арґументом у «волинській дискусії».
Посилання
Antoniuk, J. (2013). Vplyv «Volyns’koi trahedii» na formuvannia etnichnykh stereotypiv ukraintsia ta polaka. Kraieznavstvo, 3, 46–54 [in Ukrainian].
Antonovych, V. (1995). Polsko-russkije otnoshenija XVII v. v sovremennoj pol’skoj prizme (po povodu povesti H.Sienkiewicza «Ogniem i mieczom»). In: Antonovych, V. Moja spovid’. Kyiv [in Russian].
Balcer, A. (2017). Kresentymentalizm. Nowa Europa Wschodnia, 23–29 [in Polish].
Biržiška, M. (2009). Vilniaus golgota. Vilnius, 1992 [in Lithuanian].
"Boki, J. (n.d.). Kresy we krwi. 17 września – Szyderstwo historii. [in Polish].
Bonusiak, W. (1990) Małopolska Wschodnia pod rządami Trzeciej Rzeszy. Rzeszów [in Polish].
Bubnys, A. (1999). Stosunki litewsko-polskie podczas II wojny światowej. In: R.Traby (ed.), Tematy polsko-litewskie. Historia, literatura, edukacja (s.118–134). Olsztyn [in Polish].
Bubnys, A. (2015). Pasipriešinimo judėjimai Lietuvoje Antrojo pasaulinio karo metais: lenkų pogrindis 1939–1945 m. Vilnius [in Lithuanian].
Bubnys, A. (1991). Nie byliśmy sojusznikami – dlaczego? Stosunki polsko-litewskie na Wileńszczyźnie w latach 1939–1944. Lithuania, 1 [in Polish].
Bubnys, A. (1999). Vilnius AK kontaktai su vokiečiais 1943–1944 m. In: Armija Krajova Lietuvoje (pp.118–126). Vilnius; Kaunas [in Lithuanian].
Bubnys, A. (2007–2008). Stosunki międzyetniczne na Wileńszczyźnie w latach okupacji nazistowskiej (1941–1944). Studia Podlaskie (XVII), 133–144 [in Polish]. doi: https://doi.org/10.15290/sp.2007-2008.17.04
Buchowski, K. (2006) Litwomani i polonizatory: mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku. Białystok [in Polish].
Buchowski, K. (2006). Stosunki polsko-litewskie na Wileńszczyźnie (1939–1940) w świetle historiografii obu krajów. In: Marek Kietliński, Wojciech Śleszyński (ed.), Wyzwolenia czy okupacje? Stosunek społeczności zamieszkujących pogranicze polsko-litewsko-białoruskie do zmieniających się w XX wieku systemów. 129–134. Białystok [in Polish].
Cybulski, H. (2016). Krwawy Wołyń’43: niepokonana polska twierdza. Warszawa [in Polish].
Czuchnowski, W., Radczenko, A. (2016). Litewska zbrodnia majowa „Łupaszki”. Gazeta Wyborcza, Maj 10, s.6 [in Polish].
Dębiński, J. (2004). Ludobójstwo w litewskich Ponarach. Niedziela, 34 [in Polish].
Dybicz, P., Wasilewski, K. (2016). Krew na rękach „Wyklętych”. Przegląd, 9, 12–16 [in Polish].
Dynarowski, D. (2008). Oddziały zbrojne polskiego podziemia na Kresach Wschodnich w okresie okupacji (1939–1944). Kraków [in Polish].
Górski, K. (1995). Divide et impera. Białystok [in Polish].
Gross, N. (2003). Ponary. Lithuania, 1, 76–84 [in Polish].
Hud’, B. (2006). Zahybel’ Arkadii: Etnosotsial’ni aspekty ukrains’ko-pol’s’kykh konfliktiv 19 – pershoi polovyny 20 st. L’viv [in Ukrainian].
Iwshyna (ed.) (2003). Volyn’ 1943/1944: nevidoma trahediia: Natsional’na hidnist’ – tse pravda dla sebe i dla svoikh nashchadkiv. Den’, May 7, 4–5 [in Ukrainian].
Jakovleva, E.V. (2007). Pol’sha protiv SSSR. 1939–1945. Moskwa [in Russian].
Jampolski, V.P. (ed.) (2007). Organy gosydarstvennoj bezopasnosti SSSR v Velikoj Otechestvennoj vojne (vol.V). Moskwa [in Russian].
Janiszakówna-Szyksznian, D. (2016). Wilno – krew i łzy: Ponary. Szczecin [in Polish].
Janusiak, J. (2016). Ludobójstwo w Ponarach: obraz zbrodni w świetle relacji Kazimierza Sakowicza i Heleny Pasierbskich. Cz.1. Studia Koszalińsko-Kołobrzeskie, 23, 355–375 [in Polish]. doi: https://doi.org/10.18276/skk.2016.23-23
Jundo-Kaliszewska, B. (2013). Etnolingwistyczna istota nacjonalizmu litewskiego i antypolonizm Litwinów na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w. Acta Universitatis Lodziensis. Folia historica, (91), 219–240 [in Polish].
"Kacewicz, M. (n.d.). Dzicy Litwini i polscy imperialiści. [in Polish].
Kalishchuk, O. (2013). Ukrains’ko-pol’s’ke protystoiannia na Volyni ta v Halychyni u roky Druhoi svitovoi viiny: naukovyi i suspil’nyi dyskursy. L’viv [in Ukrainian].
Karbowiak, A. (2007–2008). Konflikt polsko-litewski na Wileńszczyźnie w latach 1941–1944. Glaukopis, 9–10, 231–257 [in Polish].
Korniienko, O.M. (2015). Etnichni stereotypy v mizhetnichnii komunikatsii. Svitohliad – Filosofiia – Relihiia, 9, 59–69 [in Ukrainian].
Korowajczyk, W. (2000). Ponary – wileńska Golgota. Arcana, 6 (36), 160–161 [in Polish].
Korowajczyk, W. (2013). Litewska okupacja Wileńszczyzny. Nasza Polska, November 20, 15 [in Polish].
Kostro, R. (2012). Wilno – konflikt i pojednanie. Nowa Europa Wschodnia, 3-4, 95–100 [in Polish].
Kozłowska, J. (2011). Spór o Wilno w litewskiej prasie konspiracyjnej w 1943 roku. Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej, 6, 3–13 [in Polish].
Kulińska, L. (2008). Przebieg eksterminacji ludności polskiej Kresów Wschodnich w latach czterdziestych XX wieku. In: Edmund Jusko (ed.), Zagłada Polaków na kresach II Rzeczpospolitej: stosunki polsko-ukraińskie w latach 1939–1945: Materiały pomocnicze na nauczania historii Polski XX wieku. Tarnów [in Polish].
Kuroń, J. (2003) Trudna droga do pojednania: Rozmowa Dialog-u z Jackiem Kuroniem na temat stosunków polsko-ukraińskich. Dialog. Deutsch-Polnisches Magazim / Magazyn Polsko-Niemiecki, 64 [in Polish].
Laurinavičius, C. (2005). Druga wojna światowa a Europa Srodkowa. Nasz Czas, 13 [in Polish].
Lewandowska, S. (2006). Wilno wobec wojny 1939–1945 r. – przedmiot i podmiot polityki. Nasz Czas, 10 [in Polish].
Linkevičius, L. (2017). Zwycięży zdrowy rozsądek. Nowa Europa Wschodnia, 3-4, 133–135 [in Polish].
"„Litwa brała udział w rozbiorze Polski w 1939 r.”. [in Polish].
Łossowski, P. (1995). Litwini w oczach Polaków. Dzieje Najnowsze, 2, 105–114 [in Polish].
Lovell, J. (1962). Dziewczęta płaczą nadaremnie. Kraków [in Polish].
Mackiewicz, J. (1954). O pewnej, ostatniej próbie i o zastrzelonym Bujnickim. Kultura, 11 (85), 81–95 [in Polish].
"Makarenko, E.M. (2011). Osoblyvosti upravlinnia etnichnymy konfliktamy v suchasnomu sviti. Derzhavne upravlinnia: teoria ta praktyka, 1. [in Ukrainian].
"Mędrzecki, W. (n.d.). Według sanacji Galicja i Wołyń miały być obszarem historycznego kompromisu. [in Polish].
Mierzwa, J. (2016). O „bandytach” raz jeszcze. Nowa Europa Wschodnia, 3-4, 151–153 [in Polish].
Miknys, R. (2005). Michał Römer o stosunkach litewsko-polskich w latach 1939–1945. Biuletyn historii pogranicza, 6, 29–37 [in Polish].
Motyka, G. (2016). Gdzie „Łupaszka”, gdzie „Bury”. Nowa Europa Wschodnia, 38–40. [in Polish].
Nalchadzhjan, A.A. (2015). Etnopsykhologia (2th ed.). Sankt-Peterburg [in Russian].
Nikžentaitis, A. (2004). Litwa Wschodnia w kulturze pamięci i polityce pamięci Litwinów; problem stosunku historyka i twórcy pamięci. Nasz Czas, 18 [in Polish].
Pasierbska, H. (2005). Ponary i inne miejsca męczeństwa Polaków z Wileńszyczny w latach 1941–1944. Łowicz [in Polish].
Peretiatkowicz, A. (1995). Polska samoobrona w okolicach Łucka. Katowice [in Polish].
Pięciak, W. (2012). Tajna wojna. Tygodnik Powszechny, May 11, 14–15 [in Polish].
Rachuba, A., Kiaupianė, J., Kiaupa Z. (2008). Historia Litwy. Dwugłos polsko-litewski. Warszawa [in Polish].
Rokicki, P. (2015). Glinciszki i Dubinki: zbrodnie wojenne na Wileńszczyźnie w połowie 1944 roku i ich konsekwencje we współczesnych relacjach polsko-litewskich. Warszawa [in Polish].
Safronovas, V. (2009). O tendentsijakh politiki vospominanija v sovremennoj Litvie. Ab Imperio, 3, 424–458 [in Russian]. doi: https://doi.org/10.1353/imp.2009.0040
Sakowicz, K. (2002). Zbrodnie w Ponarach. Głos, 20, 16 [in Polish].
Snaider, T. (2012). Peretvorennia natsii. Pol’shcha, Ukraina, Litva, Bilorus’ 1569– 1999. Kyiv [in Ukrainian].
Siwicki, M. (1994). Dzieje konfliktów polsko-ukraińskich (vol. 3). Warszawa [in Polish].
Skura, P. (2006). Z krwią na rękach: odpowiadamy „Naszemu Dziennikowi”. Trybuna, March 1, 3 [in Polish].
Smoleński, P. (2013). Wojna majora „Łupaszki”: historia wojenna. Ale Historia, 35, 12–13 [in Polish].
Sowa, A.L. (1998). Stosunki polsko-ukraińskie 1939–1947: zarys problematyki. Kraków [in Polish].
Stankeras, P. (2010). Policja litewska i sprawy polskie na ziemiach litewskich w latach 1939–1944. Europa Orientalis : Studia z Dziejów Europy Wschodniej i Państw Bałtyckich, 2, 219–249 [in Polish]. doi: https://doi.org/10.12775/EO.2010.012
Stankeras, P. (2009). Litovskije politsejskije bataliony 1941–1945. Moskwa [in Russian].
Tomkiewicz, M. (2008). Zbrodnia w Ponarach 1941–1944. Warszawa [in Polish].
Traba, R. (2009). „Druhyi bik pamiati”: Istorychni dosvidy ta yikh pamiatannia v Tsentral’no-Skhidnii Yevropi. Ukraina moderna, 4 (15), 3–62 [in Ukrainian].
"Ventslova, T. Dla litovtsev Vilnius – to zhe samoje, chto dla evreejev Jerusalim. [in Russian].
Viatrovych, V. (2011). Istoriia z hryfom „sekretno”. L’viv [in Ukrainian].
Wasilewski, K. (2018). Zbrodnie bohaterów IPN. Przegląd, February 26 – March 4, 12–16 [in Polish].
Widacki J. (2011). Pol’skoje vysokomerije i litovskie fobii. Novaja Polsha, 9 [in Russian].
Widacki, J. (2004). Litwa nam, my Litwie. Gazeta Wyborcza, June 22, 10 [in Polish].
Wołkonowski, J. (1995). Litewska okupacja Wileńszczyzny (27 października 1939 –15 czerwca 1940 roku) – Sauguma w walce z polskim państwem podziemnym: fragm. prace. Mars, 3, 51–74 [in Polish].
Wołkonowski, J. (2003). ZWZ–AK a problem mniejszości etnicznych na Wileńszczyźnie. In: Opór wobec systemów totalitarnych na Wileńszczyźnie w okresie II wojny światowej. Gdańsk [in Polish].
Wołkonowski, J. (2014). Stosunki polsko-litewskie w czasie II wojny światowej. In: J.Grzybowski i J.Kozłowska (ed.). Między Rusią a Polską: Litwa: Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej. 175–211 [in Polish]. doi: https://doi.org/10.31338/uw.9788323517139.pp.175-211
Wroński, P. (2016). Historia zamieniana w mit: czy „Łupaszka” to dziś wzór dla młodych. Gazeta Wyborcza, Aprile 27, 12 [in Polish].
Zashkil’niak, L. (2008). Ukrains’ko-pol’s’ki stosunky XX st. u suspilnii svidomosti ukraintsiv i poliakiv. Visnyk L’vivs’koho universytetu, Seriia sotsiolohichna, 2 [in Ukrainian].
Zashkil’niak, L. (2008). Ukraina i Polshcha w XX st.: vid konfliktiv do porozuminnia. Ukraina: kul’turna spadshchyna, natsionalna svidomist’, derzhavnist’, 17 [in Ukrainian].
Zizas, R. (1995). Armijos krajovos viekla Lietuvoje 1942–1944 metais, Armija krajova Lietuvoje. Vilnius [in Lithuanian].
Zizas, R. (2004). Lietuvių savisaugos (apsaugos) batalionų karių nuostoliai Vokietijos–SSRS karo metu (1941–1945). Karo archyvas, 19, 179–343 [in Lithuanian].
