Волинська трагедія в контексті геноцидних студій
DOI:
https://doi.org/10.15407/uhj2025.01.225Ключові слова:
Волинська трагедія, геноцидні студії, Друга світова війна, Україна, Польща, РуандаАнотація
Мета — аналіз спроб застосування практик геноцидних студій для характеристики волинських подій 1943 р. Дискусійність означення українсько-польського протистояння як «геноциду», тенденція до його утвердження та використання характерних підходів у розмовах про інші історичні події, котрі визначають як геноцид, привертає увагу дослідників.
Завдання. На основі вивчення наукових праць визначити, наскільки виправдана кваліфікація українсько-польського протистояння в роки Другої світової війни як геноциду.
Методологічним підґрунтям виступають принципи науковості, історичної об’єктивності, неупередженості, порівняльні процедури та міждисциплінарні підходи. Наукова новизна полягає в комплексності дослідження актуальних питань визнання чи невизнання подій геноцидом, аналізі суперечливих аспектів щодо відповідальності за цей злочин.
Висновки. Констатовано, що встановлення фактів геноциду — складне завдання. Розглядаються вузлові питання правової оцінки Волинської трагедії. Водночас наголошено на використанні поняття «геноцид» поза правовим контекстом науковцями, політиками, громадськими діячами. Ключовими дисциплінами, що складають підґрунтя вивчення волинських подій, є соціологія, соціальна психологія, антропологія, історія, які дозволяють зрозуміти механізми колективної поведінки та взаємодії у соціальних колективах. Виокремлено головні постулати «геноцидної інтерпретації» Волині’43, окремо звернено увагу на крайню інтерпретацію, запропоновану Р. Шавловським. Робиться висновок, що основним елементом визнання подій геноцидом на сьогодні є участь в їх здійсненні державних органів. Звернено увагу на порівняльні дослідження геноцидів як друге покоління геноцидних студій (сербсько-хорватський конфлікт у роки Другої світової війни, події в Руанді). Перспективи подальших досліджень полягають у подоланні «замкненості» у джерелознавчому та історіографічному підходах до «волинської проблеми» через розширення соціокультурного контексту та методологічного ракурсу в міждисциплінарному напрямі.
Посилання
Weiss-Wendt, A. (2019). When the End Justifies the Means: Raphael Lemkin and the Shaping of a Popular Discourse on Genocide. Genocide Studies and Prevention: An International Journal. 13. 1: 173-188. doi: https://doi.org/10.5038/1911-9933.13.1.1585
Wierczyńska, K. (2015). Wspόłczesny wymiar zbrodni ludobόjstwa. Studia Socjologiczno-Polityczne. 2 (04): 31-46. [in Polish].
"Svitova istoriia henotsydu: Lektsiia Normana Naimarka [in Ukrainian].
Kiernan, B. (2007). Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur. New Haven and London: Yale University Press.
Naimark, N. (2017). Genocide: A World History. New York: Oxford University Press.
Portnov, A. (2008). Kontseptsii henotsydu ta etnichnykh chystok i zakhidni naukovi dyskusii i mistse v nykh ukrainskykh siuzhetiv. Ukraina moderna. 13 (2): 82-114. [in Ukrainian].
Kozytskyi, A. (2019). Volynski podii 1943 r.: kontseptualni otsinky za metodolohiieiu henotsydnykh studii. Volyn-43: mify i realnist. Lutsk. 42-46. [in Ukrainian].
Zaitsev, O. (2024). Istoriohrafichni dyskusii pro prychyny ta henezu “antypolskoi aktsii” UPA 1943-1944 rr. Ukrainskyi istorychnyi ohliad. 3: 70-75. [in Ukrainian]. doi: https://doi.org/10.47632/2786-717X-2024-3-65-101
Hrytsak, Ya. (2013). Chomu volynski aktsii 1943 roku taky buly henotsydom, i shcho z tsoho vyplyvaie. Volyn 1943: Simdesiata richnytsia zlochynu. Kyiv. 14-20. [in Ukrainian].
(2013. 18 lipca — 15 sierpnia). To było ludobόjstwo. Z prof. Jarosławem Hrycakiem rozmawiał Wojciech Jankowski. Kurier Galicyjski. [in Polish].
Zaiarniuk, A. (2003). Vykonavtsi etnichnoi chystky poliakiv na Volyni yak intelektualna problema. Ukraina: kulturna spadshchyna, natsionalna svidomist, derzhavnist. Vyp. 10: Volyn i Kholmshchyna 1938-1947 rr.: polsko-ukrainske protystoiannia ta yoho vidlunnia: Doslidzhennia, dokumenty, spohady. 261-286. [in Ukrainian].
Portnov, A. (2003). Polshcha ta Ukraina: perepletena istoriia, asymetrychna pamiat. Kharkiv. [in Ukrainian].
Portnow, A. (2013). Ukraińskie interpretacje rzezi wołyńskiej. Więź. 2: 158-166. [in Polish].
Szawłowski, R. (2003). Ludobόjstwo. Encyklopedia Białych Plam. T. IX: Legiony cudzoziemskie III Rzeszy — masoneria. Radom: Polskie Wydaw. Encyklopedyczne. 174. [in Polish].
Szawłowski, R. (2010). Kwalifikacja prawna tzw. akcji antypolskiej na Kresach Wschodnich w latach czterdziestych XX wieku jako ludobόjstwa. Wołyń 1943 — rozliczenie: Materiały przeglądowej konferencji naukowej „W 65 rocznicę eksterminacji ludności polskiej na Kresach Wschodnich dokonanej przez nacjonalistόw ukraińskich” (Warszawa, 10 lipca 2008). Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. 48-62. [in Polish].
Ceran, T. (2024). Zbrodnia pomorska 1939: Początek ludobόjstwa niemieckiego w okupowanej Polsce. Bydgoszcz; Warszawa. [in Polish].
Szawłowski, R. (2020). O sobie samym. Głos prawa = The Voice of Law. 3. 2 (16): 504-519. [in Polish].
Szawłowski, R. (2008. 28 marca). Trzy ludobόjstwa. Nasz Dziennik. Nr 74. Dodatek Historyczny IPN. I-IV. [in Polish].
Szawłowski, R. (2003/2004). Trzy ludobόjstwa. Głos Emigracji i Kwartalnik Kresowy: kwartalnik społeczno-polityczny poświęcony polityce wschodniej i problemam Kresόw II RP. 17/18: 8-16. [in Polish].
Szawłowski, R. (2008). Trzy tematy w dziedziny „genocydologii”. Zbrodnie przeszłości: Opracowania i materiały prokuratorόw IPN. T. 2: Ludobόjstwo. Pod red. R. Ignatiewa i A. Kury. Warszawa. 23-33. [in Polish].
Kobylański, W. (2013). W szponach trzech wrogόw: przeciw UPA, Nimcom i Sowietom. Krakόw. [in Polish].
Koprowski, M. A. (2019. 7-20 stycznia). Gorsza od NKWD i Gestapo. Najwyższy Czas!: pismo konserwatywno-liberalne. 3/4: XLIV-XLVI. [in Polish].
Okoń, Z. (2005). Kresowi sąsiedzi w szponach trzech ludobόjczych hord. Rzeszόw. [in Polish].
Czuryszkiewicz, A. (2016). Rόżne oblicza ludobόjstwa w dobie dwόch totalitaryzmόw — narodowego socjalizmu i komunizmu. Obronność. Zeszyty Narodowe. 2 (18): 43-58. [in Polish].
Lubczyński, K. (2022. 4-6 listopada). “Mordowano ich strasznie”: ukraińskie genocidum atrox. Dziennik Trybuna. 22: 20. [in Polish].
Osadczy, W. (2023). Genocidium Atrox: bestialstwo w imię narodu. Zbrodnia ludobόjstwa nacjonalistόw ukraińskich w czasie II wojny światowej. Ludobόjstwo OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich: Dawne Kresy Południowo-Wschodnie w optyce historycznej i wspόłczesnej. Pod red. W. Listowskiego. Kędzierzyn; Koźle. 17: 102-109. [in Polish].
Osadczy, W. (2023. 7-14 maja). Genocidium Atrox — bestialstwo w imię narodu: dokumentacja — wystąpienie na forum OBWE. Myśl Polska. 19/20: 10-11. [in Polish].
Rosolak, M. (2011. 28 kwietnia). Genocidium atrox, czyli ludobόjstwo straszliwe. Rzeczpospolita. Nr 14. [in Polish].
Siemaszko, E. (2013). Genocidium Atrox. Do Rzeczy. Historia. 5: 10-13. [in Polish].
Szubiak, K. (2012). Genocidum Atrox (ludobόjstwo okrutne): w dniach 4-7 września br. w plenerach wsi Smόlsko znany i ceniony dokumentalista Adam Sikorski „kręcił” sceny przedstawiające dramat ludności polskiej na Wołyniu. Nowa Gazeta Biłgorajska. 37: 20. [in Polish].
Żurek, S. (2022). Genocidum atrox. Kresowy Serwis Informacyjny. 4: 41-47; 5: 22-28; 6: 41-44. [in Polish].
Żurek, S. (2024). Polskie kobiety — ofiary genocidum atrox. Cz 1-2. Kresowy Serwis Informacyjny. 10 (161): 8-16; 11 (162): 10-16; 12 (163): 13-23. [in Polish].
Żurek, S. (2024). Genocidum atrox. Grudzień 1944. Kresowy Serwis Informacyjny. 12 (163): 44-53. [in Polish].
Wieliczka-Szarkowa, J. (2013). Wołyń we krwi 1943. Krakόw. [in Polish].
Samborski, T. (2023. 16-23 lipca). Ukraińskie ludobόjstwo na ludności polskiej pamiętamy: 1943-2023. Myśl Polska. 29/30: 10-11. [in Polish].
Siemaszko, E. (2013. 11 lipca). Ludobόjstwo ukraińskie. Nasz Dziennik. Nr 160, dod. Wołyń — fałszowanie pamięci 1943-2023. VI-VII. [in Polish].
Siemaszko, E. (2003). Ludobόjstwo ukraińskie na Wołyniu. Cz 2: Ludobόjstwo lat 1943-1945. Pro Memoria. 7: 4-10. [in Polish].
Zdziarski, P. (2023). Wołyń bez mitόw: kulisy ukraińskiego ludobόjstwa na Polakach. Warszawa. [in Polish].
Chalk, F., Jonassohn, K. (1991). The History and Sociology of Genocide. New Haven: Yale University Press.
Rossoliński-Liebe, G. (2014). Stepan Bandera: The Life and Afterlife of a Ukrainian Nationalist: Fascism, Genocide and Cult. Stutgart: Ibidem Verlag.
Rossoliński-Liebe, G. (2015). The Fascism kernel of Ukrainian Genocidal Nationalism [The Carl Beck Papers in Russian and East European Studies, no 2402]. Pittsburgh. doi: https://doi.org/10.5195/CBP.2015.204
Rossoliński-Liebe, G. (2023). The Genocidal Violence of the Organization of Ukrainian Nationalists and the Ukrainian Insurgent Army. Genocidal Violence: Concepts, Gorms, Impact. Berlin. 191-211. doi: https://doi.org/10.1515/9783110781328-009
Rossoliński-Liebe, G. (2019). Bandera, masowa przemoc i odpowiedzialność: Czy Stepan Bandera był odpowiedzialny za zbrodnie popełnione przez OUN i UPA. Zagłada Żydόw: Studia i materiały. 15: 219-250. [in Polish]. doi: https://doi.org/10.32927/ZZSiM.2020.15.10
Rossoliński-Liebe, G. (2018). Stepan Bandera: życie i mit ukraińskiego nacjonalisty: faszyzm, ludobόjstwo, kult. Warszawa. [in Polish].
Motyka, G. (2016). Wołyń’43: Ludobόjcza czystka — fakty, analogie, polityka historyczna. Krakόw: Wydawnictwo Literackie. [in Polish].
Zaitsev, O. (2022). Polshcha i poliaky v politychnii stratehii OUN (1929-1942): do pytannia pro henezu “antypolskoi aktsii” UPA. Studia Polityczne. 50. 4: 211-233. [in Ukrainian]. doi: https://doi.org/10.35757/STP.2022.50.4.13
Zubiuk, P. (2013). Volyn-1943: vid propahandy do osmyslennia. Ukrainskyi zhurnal. 5/6: 13-15. [in Ukrainian].
Zaitsev, O. (2012). Chy planuvala OUN antypolsku aktsiiu naprykintsi 1930-kh rr.? Volyn i volyniany u Druhii svitovii viini: Zb. nauk. pr. za materialamy I Mizhnar. nauk.-prakt. konf., prysviachenoi podiiam Druhoi svitovoi viiny na terytorii Volynskoi oblasti. Ed. M.M. Kucherepa. Lutsk. 423-428. [in Ukrainian].
Zaitsev, O. (2013). Voienna doktryna Mykhaila Kolodzinskoho. Ukraina moderna. Ch. 20: Fashyzm i pravyi radykalizm na skhodi Yevropy. 247-256. [in Ukrainian].
Motyka, G. (2013). Vid Volynskoi rizanyny do operatsii “Visla”. Polsko-ukrainskyi konflikt 1943-1947 rr. Avtoryz. per. z pol. A. Pavlyshyna, pisliam. I. Iliushyna. Kyiv. [in Ukrainian].
Motyka, G. (2011). Od rzezi wołyńskiej do akcji “Wisła”. Konflikt polsko-ukraiński 1943-1947. Krakόw: Wydawnictwo Literackie. [in Polish].
Motyka, G. (2018). Wołyń w planach i działalności Organizacji Ukraińskich Nacjonalistόw i Ukraińskiej Powstańczej Armii. Pierwsza w „Burzy”: Wokόł dziejόw 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej. Warszawa. 65-79. [in Polish].
Hryciuk, G. (2023). Przesiedleńcy. Wielka epopeja Polakόw, 1944-1946. Krakόw: Wydawnictwo Literackie. [in Polish].
Horowitz, I. L. (1997). Taking Lives: Genocide and State Power. New Brunswick, N. J.: Transaction Books.
Porter, J. N. (1982). Introduction. What is Genocide: Notes Toward a Definition. Genocide and Human Right: A Global Antholog y. Ed. J.N. Portet. Washington, D. C.: University Press of America.
Ivchyk, N. (2015). Henotsyd tutsi: politolohichne prochytannia. Visnyk Lvivskoho universytetu. Seriia: Filosofsko-politolohichni studii. 6: 198-206. [in Ukrainian].
Siemaszko, E. (2004). Wspόlne genocydalne losy Polakόw i Żydόw. Świat niepożegnany: Żydzi na dawnych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej w XVIII-XX w. = A word we bade no farewell: Jews in the eastern territories of the Polish Republic from 18th to 20th century. Warszawa; Londyn. 877-880. [in Polish].
Szawłowski, R. (1997-1998). “Holocaust polski” w ujęciu amerykańsko-polskiego profesora (Tadeusz Piotrowski, Poland’s Holocaust: Ethnic Strife, Collaboration with Occupying Forces and Genocide in the Second Republic, 1918-1947. Jefferson, North Carolina, and London 1998, 437). Pamięć i Sprawiedliwość. XL: 408-423. [in Polish].
Portnov, A. (2013). Istorii dlia domashnoho vzhytku: Esei pro polsko-rosiisko-ukrainskyi trykutnyk pamiati. Kyiv: Krytyka. [in Ukrainian].
(2023). Kolektyvna pamiat, prymyrennia i mizhnarodni vidnosyny. Kyiv. [in Ukrainian].
Łada, K. (2004). Creating Forgetting: Polish and Ukrainian historiographies on the Campaign of Ethnic Cleansing against the Poles in Volhynia during World War II. Wołyń i Małopolska Wschodnia 1943-1944. C. Partacz, B. Polak, W. Handke (eds.). Koszalin; Leszno. 273-312.
Shaw, M. (2007). What is Genocide? Cambridge.
Hud, B. (2018). Z istorii etnosotsialnykh konfliktiv: Ukraintsi i poliaky na Naddniprianshchyni, Volyni i u Skhidnii Halychyni v XIX — pershii polovyni XX st. Avtoryz. per. iz pol. A. Pavlyshyna. Kharkiv. [in Ukrainian].
Motyka, G. (2016). Zbrodnia wołyńska 1943 roku i mit buntu ludowego. Dzieje Najnowsze. 1: 53-66. [in Polish]. doi: https://doi.org/10.12775/DN.2016.1.04
Motyka, G. (2016). Czy zbrodnia wołyńsko-galicyjska 1943-1945 była ludobόjstwem? Spόr o kwalifikację prawną „antypolskiej akcji” UPA. Rocznik Polsko-Niemiecki. 24/2: 45-71. [in Polish]. doi: https://doi.org/10.35757/RPN.2016.24.15
"Statute of the International Criminal Tribunal for Rwanda.
Zając, P. (2004). Śledztwo w sprawie zbrodni popełnionych przez nacjonalistόw ukraińskich na Wołyniu na ludności narodowości polskiej w latach 1939-1945. Przegląd Prawniczy Uniwersytetu Warszawskiego. 1: 152-166. [in Polish].
Michalski, S. (2022. 27 lipca). Wołyń 1943 a Rwanda 1994, czyli O reakcjach upokorzonych narodόw. Gazeta Wyborcza. 173. 10. [in Polish].
Finkelstein, N. G. (2024). The Holocaust Industry: Reflections on the Exploitation of Jewish Suffering. Second Paperback Edition. London; New York: Verso.
Kalishchuk, O. (2020). Volyn’43: istoriohrafichne piznannia i kryve dzerkalo pamiati. Lviv. [in Ukrainian].
Kalishchuk, O. (2019). Pravovi aspekty otsinky ukrainsko-polskoho protystoiannia v roky Druhoi svitovoi viiny. “Volyn-43”: mify ta realnist. Comps. M. Kucherepa, A. Shvab. Lutsk. 238-250. [in Ukrainian].
