Східна Політика Юзефа Пілсудського 1918—1921 рр. у сучасній польській історіографії
DOI:
https://doi.org/10.15407/uhj2026.04.147Ключові слова:
Юзеф Пілсудський, східна політика, польсько-радянська війна 1920 р., Польща, Україна, історіографія.Анотація
Мета дослідження полягає в систематизації та аналізі здобутків польської історіографії у вивченні східної політики Юзефа Пілсудського та польсько-українського союзу 1920 р. Особливу увагу приділено змінам у трактуванні цієї проблематики після падіння комуністичного режиму в Польщі та трансформації історіографічної парадигми.
Стан вивчення проблеми свідчить, що, попри значну кількість праць, присвячених східній політиці Ю. Пілсудського, досліджень, які узагальнювали б розвиток польської історіографії цього питання, небагато.
Наукову новизну становить спроба комплексного узагальнення сучасного стану польських досліджень цієї проблематики з урахуванням змін, що відбулися в історичній науці після 1990-х рр.
З’ясовано, що падіння комуністичного режиму, вихід Польщі з радянської сфери впливу та постання незалежних держав на пострадянському просторі створили нові умови для переосмислення польсько-радянської війни 1920 р. та східної політики міжвоєнної Польщі. У сучасній польській історіографії простежується відмова від марксистських інтерпретацій, характерних для періоду ПНР, і водночас відчутний вплив еміграційної історичної думки. Значно розширено проблематику досліджень: детальніше вивчаються переговори між Польщею та Українською Народною Республікою, міжнародний контекст польсько-радянської війни, а також участь українських, білоруських і російських військових формувань у бойових діях на боці Польщі.
Висновки. У сучасній польській історіографії східна політика Ю. Пілсудського дедалі частіше трактується як стратегія, спрямована на створення незалежної України як важливого чинника безпеки Польщі. Польсько-український союз 1920 р. розглядається як один із ключових елементів цієї політики та інтерпретується передусім у контексті спільної боротьби поляків і українців проти російського експансіонізму. Одночасно простежується тенденція до акцентування ідеї «братерства зброї» та підкреслення актуальності історичного досвіду союзу 1920 р. для сучасних польсько-українських відносин.
Надійшла 24.03.2026
Прийнята до друку 23.06.2026
Посилання
Koko, E. (1994). Problematyka stosunków polsko-ukraińskich w latach 1918—1939 w historiografii wydawanej w Polsce po 1945 r. Warszawskie Zeszyty Ukraunoznawcze. 2: 105-113. [in Polish].
Koko, E. (1996). Sojusz Piłsudski-Petlura w polskiej historiografii. Warszawskie Zeszyty Ukrainoznawcze. 3: 305-314. [in Polish].
Koko, E. (1999). Współczesna polska historiografia o stosunkach polsko-ukraińskich. Ukraina — Polska. Kultura. Wartości. Zmagania duchowe. Koszalin. 275-291. [in Polish].
Dutkiewicz, M. (2009). Sojusz polsko-ukraiński w 1920 roku w świetle polskiej historiografii. Polska i Ukraina w walce o niepodległość 1918—1920. Warszawa, 361-372. [in Polish].
Pisuliński, J. (2004). Nie tylko Petlura: kwestia ukraińska w polskiej polityce zagranicznej w latach 1918—1923. Wrocław. [in Polish].
Legieć, J. (2002). Armia Ukraińskiej Republiki Ludowej w wojnie polsko-ukraińsko-bolszewickiej 1920 roku. Toruń. [in Polish].
Bruski, J.J. (2004). Petlurowcy. Centrum Państwowe Ukraińskiej Republiki Ludowej na wychodżstwie (1919—1924). Kraków. [in Polish].
Borymskyi, V. (2014). Polsko-ukrainskyi soiuz 1920 r. u postkomunistychnii polskii istoriohrafii. Visnyk Cherkaskoho Natsionalnoho Universytetu. Seriia “Istorychni nauky”. 9: 27-33. [in Ukrainian].
Borymskyi, V. (2024). Polsko-ukrainskyi soiuz 1920 r. u suchasnii ukrainskii istoriohrafii. Mizhnarodni zvyazky Ukrainy: naukovi poshuky i znakhidky. 33: 337-370. DOI: https://doi.org/10.15407/mzu2024.33.337 [in Ukrainian].
Borymskyi, V. Polsko-ukrainskyi soiuz 1920 r. v polskii ta ukrainskii istoriohrafii. (Candidate’s diss. of the historical sci). Cherkasy, 2015. URL: https://drive.google.com/drive/folders/0Bz9Pblt6U8UmWnJsbDZRVlRQcVk?resourcekey=0-P0qs53Zw_ctWca5MZqm-0VQ [in Ukrainian].
Bruskyi, Ya.Ya. & Verstiuk, V. (2020). Peredmova. Sojusz Piłsudski — Petlura. Dokumenty i materiały. Warszawa; Kijów. 9-11. [in Ukrainian].
(1993). Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne. Z. 102: Polska myśl polityczna XX wieku. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej zorganizowanej przez Instytut Historii Uniwersytetu Jagillońskiego i Fundację św. Włodzimierza Chściciela Rusi Kijowskiej w Krakowie, 28—30 maja 1990 roku. [in Polish].
(1994). Operacja “Wisła” na tle stosunków polsko-ukraińskich w XX wieku. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej zorganizowanej przez Instytut Historii Uniwersytetu Szczecińskiego i Polskie Towarzystwo Ukrainoznawcze w dniach 12—14 czerwca 1992 r. / Ed. Faryś, J., Jekiel, J. Szczecin. [in Polish].
Olejnik, K. (1994). Wyprawa kijowska — wojna “o” czy wojna “z” Ukrainą. Operacja “ Wisła” na tle stosunków polsko-ukraińskich w XX wieku. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej zorganizowanej przez Instytut Historii Uniwersytetu Szczecińskiego i Polskie Towarzystwo Ukrainoznawcze w dniach 12—14 czerwca 1992 r. Szczecin. 38-43. [in Polish].
Kozak, S. (Ed.). (1996). Warszawskie Zeszyty Ukrainoznawcze. Z. 3. Wokół sojuszu Piłsudski — Petlura. Warszawa. [in Polish].
Klimecki, M. (1997). Wojna czy pokój. Polsko-ukraińskie negocjacje 1918—1921. Polska i Ukraina: Sojusz 1920 roku i jego nastepstwa: Materialy z konf. nauk., Torun, 16—18 listopada 1995 r. Torun. 43-78. [in Polish].
Stępeń, S. (1999). Józef Piłsudski i Symon Petlura. Umowa polsko-ukraińska. Ukraina — Polska. Kultura. Wartości. Zmagania duchowe. Koszalin. 37-44. [in Polish].
Kolańczuk, A. & Tałapkanycz, M. (1999). Wzajemne relacje Polski i Ukraińskiej Republiki Ludowej. Ukraina — Polska. Kultura. Wartości. Zmagania duchowe. Koszalin. 75-104. [in Polish].
Balcerak, W. (1991). Geneza i uwarunkowania wojny polsko-radzieckiej 1919—1920. Wojna polsko-sowiecka 1920 roku. Przebieg walk i tło międzynarodowe. Materiały sesji naukowej w Instytucie Historii PAN 1—2 października 1990 r. Warszawa. 9-32. [in Polish].
Boruta, M. (1995). Polacy o i dla niepodległości wschodnich sąsiadów Rzeczypospolitej. Kraków. [in Polish].
Czubiński, A. (1993). Walka o granice wschodnie Polski w latach 1918—1921. Opole. [in Polish].
Czubiński, A. (1992). Problem obszaru i graniс odrodzonego państwa polskiego w latach 1918—1922. Problem granic i obszaru odrodzonego państwa polskiego (1918—1990). Poznań. 49-70. [in Polish].
Zashkilniak, L.O. & Makarchuk, S.A. (2025). A. Chubinskyi. Borotba za skhidni kordony Polshchi v 1918—1921 rr. Ukrainskyi istorychnyi zhurnal. 6: 140-144. [in Ukrainian].
Nowak, A. (2001). Polska i trzy Rosje. Studium polityki wschodniej Józefa Piłsudskiego (do kwietnia 1920 roku). Kraków. [in Polish].
Nowak, A. (1994). Polityka wschodnia Józefa Piłsudskiego (1918—1921). Koncepcja i realizacja. Zeszyty Historyczne. 107: 21-22. [in Polish].
Nowak, A. (1995). Jak rozbić rosyjskie imperium? Idee polskiej polityki wschodniej (1733—1921). Warszawa. [in Polish].
Nowak, A. (2015). Pierwsza Zdrada Zachodu. 1920 — Zaponmiany Appeasement. Kraków. [in Polish].
Chwalba, A. (2020). Przegrane zwycięstwo — Wojna polsko-bolszewicka 1918—1920. Wołowiec. [in Polish].
Nowak, A. (2020). Klęska Imperium Zła. Rok 1920. Kraków. [in Polish].
Pisuliński, J. (2013). Nie tylko Petlura: kwestia ukraińska w polskiej polityce zagranicznej w latach 1918—1923. Toruń. [in Polish].
Pisuliński, J. (2020). Sojusz Piłsudski — Petlura. Sojusz Piłsudski — Petlura. Dokumenty i materiały. Warszawa; Kijów. 13-40. [in Polish].
Bruskyi, Ya.Ya. (2017). Nachalnyk derzhavy ta ukrainska sprava. Ukraina v kontseptsiiakh Pilsudskoho v 1918—1920 rr. Mistse Ukrainy v heopolitychnykh kontseptsiiakh Yuzefa Pilsudskoho: Materialy mizhnarodnoho kruhloho stolu (Kharkiv, KhNPU imeni H.S. Skovorody, 31 bereznia 2017 r.). Kharkiv. 66-79. [in Ukrainian].
Chojnowski, A. & Bruski, J.J. (2006). Ukraina. Warszawa. [in Polish].
Serczyk, W. (1996). Perspektywy sojuszu polsko-ukraińskiego na tle sytuacji Europy Środkowo-Wschodniej. Warszawskie Zeszyty Ukrainoznawcze. 3: 82-89. [in Polish].
Nowik, G. & Tym, J.S. (2016). Wstęp. Bitwa o Ukrainę. 1.I — 24.VII.1920. Dokumenty operacyjne. Część I (1.I — 11.V.1920). Warszawa. 7-91. [in Polish].
Dziewanowski, M.K. (1969). Joseph Piłsudski. A European Federalist, 1918—1922. Stanford. [in Polish].
Pruszyński, M. (1994). Wojna 1920 roku: Dramat Piłsudskiego. Warszawa. [in Polish].
Prushynskyi, M. (2019). Drama Pilsudskoho. Viina 1920. Kyiv. [in Ukrainian].
Wyszczelski, L. (2009). Kampania ukraińska 1920 roku. Warszawa. [in Polish].
Niewęgłowska, A. & Wyszczelski, L. (2014). Obóz piłsudczykowski i jego wizje polityki wschodniej. Siedlce. [in Polish].
Hauser, P. (1997). Federacyjna wizja Rzeczypospolitej w poglądach Józefa Piłsudskiego i próba jej urzecywistnienia w latach 1918—1921. Sojusz 1920 roku i jego nastepstwa: Materialy z konf. nauk., Torun, 16—18 listopada 1995 r. Toruń. 17-41. [in Polish].
Wapiński, R. (1994). Polska i małe ojczyzny Polaków. Z dziejów kształtowania się świadomości nar odowej w XIX і XX wieku po wybuchu II wojny światowej. Wrocław; Warszawa; Kraków. 282-285. [in Polish].
Torzecki, R. (1996). Federacja czy wspólna obrona niepodległości. Piłsudski i Petlura w latach 1919—1923. Warszawskie Zeszyty Ukrainoznawcze. Warszawa. 3: 74-82. [in Polish].
Szumiło, M. (2020). Militarne i polityczne szanse sojuszu poslko-ukraińskiego w 1920 r. Sojusz Piłsudski-Petlura w kontekście politycznej i militarnej walki o kształt Europy Środkowej i Wschodniej. Lublin; Warszawa. 21-44. [in Polish].
Suleja, W. (2006). Józef Piłsudski. Wrocław. [in Polish].
Borymskyi, V. History under censorship: Piłsudski’s Eastern policy in Polish Marxist historiography (1945—1989). Acta Baltico-Slavica. 2023. 47: 25-51. DOI: http://doi.org/10.11649/abs.2824.
Materski, W. (1994). Tarcza Europy Stosunki polsko-sowieckie 1918—1939. Warszawa. [in Polish].
Nowik, G. (2010). Zanim złamano “Enigmę”... Rozszyfrowano “Rewolucję”. Polski radiowywiad podczas wojny z bolszewicką Rosją 1918—1920. Warszawa. [in Polish].
Karpus, Z. (1997). Formowanie oddziałów ukraińskich w Polsce w latach 1919—1920. Polska i Ukraina: Sojusz 1920 roku i jego nastepstwa: Materialy z konf. nauk., Torun, 16—18 listopada 1995 r. Torun. 234-246. [in Polish].
Karpus, Z. (1997). Jeńcy i internowani rosyjscy i ukraińscy na terenie Polski w latach 1918—1924. Toruń. [in Polish].
Karpus, Z. (1999). Wschodni sojusznicy Polski w wojnie 1920 roku. Oddziały wojskowe ukraińskie, rosyjskie, kozackie i białoruskie w Polsce w latach 1919—1920. Toruń. [in Polish].
Gierowska-Kałłaur, J. (2017). Stanisław Bułak-Bałachowicz. Postać, która mogła połączyć narody byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, a jednak ich nie połączyła. Acta Baltico-Slavica. 41: 77-155. [in Polish]. DOI: https://doi.org/10.11649/abs.2017.007
Ndiaye, I. (2024). Boris Sawinkow w egodokumentach rosyjskiej emigrantki Zinaidy Gippius. Echa Przeszłości. XXV/2: 61-81. DOI: https://doi.org/10.31648/ep.10923 [in Polish].
Gierowska-Kałłaur, J. (2022). The Civil Administration of Eastern Territories (1919—1920) The Reasons for the Failure of Piłsudski’s Federation Idea. Berlin; Bern; Bruxelles; New York; Oxford; Warszawa; Wien. DOI: https://doi.org/10.3726/b19743
Gierowska-Kałłaur, J. (2023). Józef Piłsudski wobec kwestii białoruskiej (1918—1920). Warszawa. [in Polish].
Michaluk, D. (2010). Białoruska Republika Ludowa 1918—1920. U podstaw białoruskiej państwowości. Toruń. [in Polish].
Libera, P. (2018). Polish authorities and the attempt to create the Caucasian Confederation (1917—1940). Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej. 52 (3): 231–252. DOI: https://doi.org/10.12775/SDR.2017.EN3.11
Kolańczuk, A. (1995). Internowani żołnierze Armii UNR w Kaliszu 1920—1939. Kalisz; Przemyśl; Lwów. [in Polish].
Wiszka, E. (2001). Prasa emigracji ukraińskiej w Polsce 1920—1939. Toruń. [in Polish].
Wiszka, E. (2004). Emigracja ukraińska w Polsce 1920—1939. Toruń. [in Polish].
Vishka, O. (2002). Presa ukrainskoi emihratsii u Polshchi 1920—1939. Lviv. [in Ukrainian].
Vishka, O. (1995). Vydavnycha diialnist voiakiv Armii UNR, internovanykh v Aleksandrovi Kuiavskomu. Zbirnyk prats Naukovo-doslidnoho tsentru periodyky. 2: 353-364. [in Ukrainian].
Wiszka, E. (1996). Działalność wydawnicza żołnierzy Armii URL internowanych w Aleksandrowie Kujawskim. Europa Orientalis. Polska i jej wschodni sąsiedzi od średniowiecza po współczesność. Toruń. 465-474. [in Polish].
Vishka, O. (1996). Ukrainska taborova presa voiakiv Armii UNR , internovanykh u Polshchi (1920—1924 rr.). Tretii Mizhnarodnyi Konhres Ukrainistiv 26—29 serpnia 1996 r. Istoriia. Kharkiv. 222-227. [in Ukrainian].
Paszkiewicz, K. (1997). Szkolnictwo i oświata Ukraińskiej Republiki Ludowej internowanych w Polsce w latach 1920—1924. Polska i Ukraina: Sojusz 1920 roku i jego nastepstwa: Materialy z konf. nauk., Torun, 16—18 listopada 1995 r. Torun. 327-336. [in Polish].
Żerelik, R. (1997). Ukraińska Partia Ludowych Republikanów wobec porozumienia Piłsudski — Petlura. Polska i Ukraina: Sojusz 1920 roku i jego nastepstwa: Materialy z konf. nauk., Torun, 16—18 listopada 1995 r. Torun. 347-358. [in Polish].
Wojdyło, W. (1997). Kwestia ukraińska w myśli społeczno-politycznej obozu narodowo-demokratycznego w Drugiej Rzeczypospolitej. Polska i Ukraina: Sojusz 1920 roku i jego nastepstwa: Materialy z konf. nauk., Torun, 16—18 listopada 1995 r. Torun. 359-370. [in Polish].
Szumiło, M. (2011). Ukraińskie elity polityczne wobec sojuszu z Polską w 1920 roku. Rok 1920. Wojna i polityka. Lublin. [in Polish].
Wyszczelski, L. (1999). Kijów 1920. Warszawa. [in Polish].
Szajdak, S. (2005). Polsko-ukraiński sojusz polityczno-wojskowy w roku 1920. Warszawa. [in Polish].
Borzęcki, J. (2012). Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie się Europy Wschodniej. Warszawa. [in Polish].
Wiszka, E. (1998). Udział 6 dywizji armii Ukraińskiej Republiki Ludowej w obronie Zamościa w sierpniu 1920 roku. Od armii komputerowej do narodowej (XVI—XIX wiek). Toruń. 267-282. [in Polish].
Nowak, W. & Ślipiec, J. (2004). Polsko-ukraińskie walki z Armią Czerwoną w 1920 roku na Zamojszczyźnie. Przegląd Historyczno-Wojskowy. 2: 17-24. [in Polish].
Krząstek, T. (2009). Bitwa Zamojska i obrona Zamościa w sierpniu 1920 r. Polska i Ukraina w walce o niepodległość 1918—1920. Warszawa. 223-224. [in Polish].
Wiszka, E. (2012). Szósta Strzelecka. Szósta siczowa dywizja strzelecka Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Toruń. [in Polish].
Olszański, T. (1996). Mit i prawda o obronie Zamościa w sierpniu 1920 r. Warszawskie Zeszyty Ukrainoznawcze. 3: 150-161. [in Polish].
Klimecki, M. & Karpus, Z. (2018). Czas samotności. Ukraina w latach 1914—2018. Warszawa. [in Polish].
Mańkowski, Z. (1996). Traktat ryski i jego konsekwencje. Warszawskie Zeszyty Ukrainoznawcze. 3: 104-110. [in Polish].
Andzhei Novak: Pilsudskyi nichoho ne mih vdiiaty. Historians. 24.12.2013. URL: http://www.historians.in.ua/index.php/en/inter vyu/982-andzhei-novak-pilsudskyi-nichoho-ne-mih-vdiiaty [(дата звернення: 10.08.2020) in Ukrainian].
Rogozińskia, A. (2020). Współpraca Piłsudski-Petlura w kontekście piłsudczykowskich koncepcji bezpieczeństwa wschodniej granicy odrodzonej Rzeczypospolitej. Sojusz Piłsudski-Petlura w kontekście politycznej i militarnej walki o kształt Europy Środkowej i Wschodniej. Lublin; Warszawa. 91-108. [in Polish].
Wrzosek, M. (1996). Militarne szanse sojuszu polsko-ukraińskiego w latach 1919—1920 i ich zaprzepaszczenie. Warszawskie Zeszyty Ukrainoznawcze. 3: 136-150. [in Polish].
Klimecki, M. (2021). “Ja was przepraszam, Panowie. Ja was bardzo przepraszam. Tak nie miało być”. Uwarunkowania i rezultaty preliminariów pokojowych z 1920 r. oraz Traktatu ryskiego z 1921 roku. 30 lat stosunków między Polską a niepodległą Ukrainą. Doświadczenia i perspektywy. Warszawa. 245-263. [in Polish].
Żurawski vel Grajewski, P. (2020). Od walki do przymierza — droga Polski — Ukrainy do sijuszu przeciw najazdowi sowieckiemu 1918—1921. Sojusz Piłsudski — Petlura w kontekście politycznej i militarnej walki o kształt Europy Środkowej i Wschodniej. Lublin; Warszawa. 109-133. [in Polish].
Klimecki, M. (2020). Inna opcja. Ukraińska Socjalistyczna Republika Sowiecka i Galicyjska Socjalistyczna Republika Rad w 1920 r. Sojusz Piłsudski — Petlura w kontekście politycznej i militarnej walki o kształt Europy Środkowej i Wschodniej. Lublin; Warszawa. 229-246. [in Polish].
Mendzhetskyi, V. & Bratsychevych, Ye. (Eds.). (2015). Polshcha — narys istorii. Warsaw. [in Ukrainian].
