Українсько-польські взаємини в роки Другої світової війни: інтерпретації минулого в умовах зміни геополітичних реалій
DOI:
https://doi.org/10.15407/uhj2023.04.098Ключові слова:
Волинська трагедія, українсько-польські відносини, Друга світова війна, історіографіяАнотація
Мета — розглянути основні тенденції у вивченні Волинської трагедії вітчизняними й зарубіжними істориками. Осмислення процесу нагромадження наукових знань про взаємини обох держав і народів, які гальмували їх розвиток, окреслення перспективних напрямів подальших студій у зв’язку з генезою теоретико-методологічних засад досліджень виступає практичним та прикладним завданням.
Методологія ґрунтується на комплексному використанні наукових принципів (історизм, неупередженість, системність, наступність), а також застосуванні загальнонаукових, міждисциплінарних, спеціально-історичних методів (історіографічний аналіз і синтез, історико-хронологічний, історико-порівняльний, системно-структурний, історико-генетичний, історико-типологічний) та підходів (системний, плюралістичний).
Наукова новизна полягає у виокремленні на основі широкого кола історіографічних джерел етапів та напрямів / течій історіографії українсько-польського протистояння в роки Другої світової війни.
Основні результати. Вказано, що волинські події виявилися найболючішою сторінкою спільної українсько-польської минувшини. Подано погляди українських і польських істориків на проблему, проаналізовано основні тенденції й етапи вивчення Волинської трагедії. Констатовано, що на сьогодні історіографія нараховує сотні наукових розвідок, присвячених волинській проблемі, з різним рівнем наукової цінності та новизни. Вказано на диспропорційність, що стала виявом, з одного боку, неоднакової їх важливості для українських і польських істориків, а з іншого — інертності, шаблонності дослідницької діяльності. Подано не лише характеристику стану розвитку національних історіографій, а й визначено перспективні напрями. Висновки. Суперечливість підходів та інтерпретацій фактів і подій зумовлена належністю дослідників до різних наукових течій, шкіл, а також специфікою вподобань, поглядів, інтересів.
Посилання
Troian, S. (2015). Problemy funktsionuvannia istorychnoi pamiati u prostori krain Tsentralno-Skhidnoi Yevropy. Ukraina: Narracje, języki, historie. Pod red. M. Gaczkowskiego. Wrocław. 29-42. [in Ukrainian].
Kalishchuk, O. (2016). U tini Volyni? Istoriia vs pamiat. Lviv. [in Ukrainian].
Kalishchuk, O. (2020). Volyn’43: istoriohraphichne piznannia i kryve dzerkalo pamiati. Lviv. [in Ukrainian].
Gerhard, J. (1959). Łuny w Bieszczadach. Warszawa: Wyd-wo Ministerstwa Obrony Narodowej. [in Polish].
Szcześniak, A. B., Szota, W. Z. (1973). Droga donikąd. Działalność Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i jej likwidacja w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej. [in Polish].
Tsependa, I. (2001). Vybrani problemy ukrainsko-polskoho protystoiannia 1943—1947 rokiv v otsinkakh suchasnykh polskykh istorykiv. Naukovi pratsi Kamianets-Podilskoho derzhavnoho pedahohichnoho universytetu. Istorychni nauky. 7/9: 693-700. [in Ukrainian].
Torzecki, R. (1993). Polacy i Ukraińcy: sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej. Warszawa: Wyd-wo Naukowe PWN. [in Polish].
"Pisuliński, J. Polsko-ukrainski vidnosyny 1939—1947 rr. u polskii istoriohrafii — ohliad doslidzhen. [in Ukrainian].
Turowski J., Siemaszko W. (oprac.). (1990). Zbrodnie nacjonalistów ukraińskich dokonane na ludności polskiej na Wołyniu 1939—1945. Warszawa: Wyd. Główna Komisja Zbrodni Hitlerowskich w Polsce: Instytut Pamięci Narodowej, Środowiska Żołnierzy 27 WD Armii Krajowej. [in Polish].
Motyka, G. (2000). Problematyka stosunków polsko-ukraińskich w latach 1939—1948 w polskiej historiografi i po roku 1989. Historycy polscy i ukraińscy wobec problemów XX wieku. Pod red. P. Kosiewskiego i G. Motyki. Kraków: Universitas. [in Polish].
Ksenicz, I. (2013). Konflikt polsko-ukraiński w latach 1943—1947 w polskiej historiografii i debacie politycznej. Refleksje: pismo naukowe studentów i doktorantów WNPID UAM. 7: 46. [in Polish]. doi: https://doi.org/10.14746/r.2013.1.4
Iliushyn, I. (2003). Volynska trahediia 1943—1944 rr. Kyiv. [in Ukrainian].
Turejko, T. (2023). Zbrodnia wołyńska w świetle prawa międzynarodowego. Warszawa. [in Polish].
Motyka, G. (2005). Plan: wykarczować. Karta. 46: 90-97. [in Polish].
Motyka, G. (2001). Rany Wołynia. Zeszyty Historyczne. 138: 199. [in Polish].
Siemaszko, W., Siemaszko, E. (2008). Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia, 1939—1945. 2 t. Wyd. 3. Warszawa: Wyd-wo von Borowiecky. [in Polish].
Siemaszko, W., Siemaszko, E. (2000). Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia, 1939—1945. 2 t. Warszawa: Wyd-wo von Borowiecky. [in Polish].
Jastrzębski, S. (2021). Księga ofiar Ludobójstwa Polaków przez Ukraińców na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1939—1946. T. 1: Eksterminacja ludności polskiej w województwie lwowskim w latach 1939—1946. Wrocław: Nortom. [in Polish].
Jastrzębski, S. (2022). Księga ofiar ludobójstwa Polaków przez Ukraińców na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1939—1946. T. 2: Eksterminacja ludności polskiej w województwie stanisławowskim w latach 1939—1946. Wrocław; Chorzów: Nortom. [in Polish].
Jastrzębski, S. (2022). Księga ofiar ludobójstwa Polaków przez Ukraińców na Kresach Wschodnich Ii Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1939—1946. T. 3: Eksterminacja ludności polskiej w województwie wołyńskim w latach 1939—1946. Wrocław; Chorzów: Nortom. [in Polish].
Borshchyk, Ya. (2016). Usni dzherela do istorii ukrainsko-polskykh vidnosyn na Volyni pid chas Druhoi svitovoi viiny: typolohiia, interpretatsiia, veryfikatsiia: Diss. … Ph. D in History. Kyiv. [in Ukrainian].
Syrnyk, J. (2016). Wstęp do weryfikacji danych z książki “Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim w latach 1939—1947”. Pamięć i Sprawiedliwość. 1: 368-397. [in Polish].
Motyka, G. (2013). Vid volynskoi rizanyny do operatsii “Visla”. Polsko-ukrainskyi konflikt 1943—1947 rr. Avtoryz. per. z pol. A. Pavlyshyna, pisliam. I. Iliushyna. Kyiv: Dukh i Litera. [in Ukrainian].
Motyka, G. (2014). Ot Volynskoi rezni do operatsii “Visla”. Polsko-ukrainskij konfl ikt: 1943—1947. Moscow: Politicheskaia entsiklopedija. [in Russian].
Motyka, G. (2018). Volyn 43. Genotsidnaia chistka: fakty, analogii, politika istoricheskoj pamiati. Per. s pol. V. T. Vedeneevoj. Moscow. [in Russian].
Motyka, G. (2023). From the Volhynien Massacre to Operation Vistula: the Polish-Ukrainian conflict 1943—1947. Paderborn: Ferdinand Schöningh: Brill Deutschland. doi: https://doi.org/10.30965/9783657795376
Motyka, G. (2018). Volyň 1943. Genocidní čistka — fakta, analogie, historická politika. Z pol. přeložil M. Veselka. Praha: Academia. [in Czech].
Motyka, G. (2013). To była zaplanowana rzeź. Polityka. 28: 50-53. [in Polish].
Iliushyn, I. (2000). OUN-UPA i ukrainske pytannia v roky Druhoi svitovoi viiny (v svitli polskykh dokumentiv). Kyiv. [in Ukrainian].
Iliushyn, I. (2011). Protystoiannia UPA i AK (Armii Kraiovoi) v roky Druhoi svitovoi viiny na tli diialnosti polskoho pidpillia v Zakhidnii Ukraini. Kyiv. [in Ukrainian].
Iliushyn, I. (2009). Ukrainska Povstanska Armiia i Armiia Kraiova. Protystoiannia v Zakhidnii Ukraini (1939—1945). Kyiv. [in Ukrainian].
Serhiichuk, V. (2003). Trahediia Volyni. Prychyny i perebih polsko-ukrainskoho konfliktu v roky Druhoi svitovoi viiny. Kyiv. [in Ukrainian].
Serhiichuk, V. (2009). Trahediia Volyni. Prychyny i perebih polsko-ukrainskoho konfliktu v roky Druhoi svitovoi viiny. Vyd. 2, dop. Kyiv. [in Ukrainian].
Lysenko, O., Marushchenko, O. (2003). Ukrainsko-polski stosunky periodu Druhoi svitovoi viiny u vitchyznianii istoriohrafii. Bibliohrafichnyi pokazhchyk. Kyiv; Ivano-Frankivsk. [in Ukrainian].
Lysenko, O. (2007). Ukrainsko-polskyi konflikt. Problemy istorii Ukrainy: fakty, sudzhennia, poshuky. T. 16, ch. 1: Na poshanu d-ra ist. nauk, prof. S. V. Kulchytskoho z nahody 70-richchia vid dnia narodzhennia ta 50-richchia nauk. diialnosti. 384-394. [in Ukrainian].
"Boriak, H., Lysenko, O. (2016). Volynska trahediia 1943 r.: istorychnyi, pravovyi ta politychnyi vymiry v konteksti rishennia Polskoho Seimu. [in Ukrainian].
Sukhyi, O. (2018). Ukrainskyi vyzvolnyi rukh seredyny XX st. v natsionalnii istoriohrafii 1988—2018 rr. Visnyk Lvivskoho torhovelno-ekonomichnoho universytetu. Humanitarni nauky.15: 104-128. [in Ukrainian].
Hud, B. (2000). Ukraintsi — poliaky: khto vynen? U poshuku pershoprychyn konfliktiv pershoi polovyny XX st. Lviv: Kalvariia. [in Ukrainian].
Hud, B. (2018). Z istorii etnosotsialnykh konfliktiv. Ukraintsi i poliaky na Naddniprianshchyni, Volyni i u Skhidnii Halychyni v XIX — pershii polovyni XX st. Avtoryz. per. z pol. A. Pavlyshyna. Kharkiv: Akta. [in Ukrainian].
Hud, B. (2006). Zahybel Arkadii. Etnosotsialni aspekty ukrainsko-polskykh konfliktiv XIX — pershoi polovyny XX st. Lviv. [in Ukrainian].
Rusnachenko, A. (2002). Narod zburenyi: Natsionalno-vyzvolnyi rukh v Ukraini i natsionalni rukhy oporu v Bilorusii, Lytvi, Latvii, Estonii u 1940—1950-kh rr. Kyiv: Pulsary. [in Ukrainian].
Kalishchuk, O. (2018). Ukrainsko-lytovsko-polskyi dosvid “viiny u viiny”: sproba komparatyvnoho analizu. Ukrainskyi istorychnyi zhurnal. 3: 92-110. [in Ukrainian].
Polshcha ta Ukraina u trydtsiatykh — sorokovykh rokakh XX st. = Polska i Ukraina w latach trzydziestych — czterdziestych XX w: Nevidomi dokumenty z arkhiviv spetssluzhb. T. 4: Poliaky i ukraintsi mizh dvoma totalitarnymy systemamy, 1942—1945. Ch. 1: Stosunky AK — UPA na foni polityky okupantiv. Na Volyni. Warsaw; Kyiv, 2005; Ch. 2. V Halychyni. Na zemliakh Kholmshchyny i Hrubeshivshchyny. Warsaw; Kyiv, 2005. [in Ukrainian].
Polsko-ukrainski stosunky v 1942—1947 rokakh u dokumentakh OUN ta UPA: u 2 t. / Vidp. red. ta upor. V. M. Viatrovych. T. 1: Viina pid chas viiny. 1942—1945. Lviv: Tsentr doslidzhenn vyzvolnoho rukhu, 2011; T. 2: Viina pislia viiny. 1945—1947. Lviv: Tsentr doslidzhen vyzvolnoho rukhu, 2011. [in Ukrainian].
Szczepanik, E. (1997-1998). Rok 1943 na Kresach Południowo-Wschodnich RP w świetle publikacji prasowych Polskiego państwa podziemnego. Pamięć i Sprawiedliwość. XL: 298-316. [in Polish].
Kalishchuk, O. (2022). Ukrainsko-polski vzaiemyny u roky Druhoi svitovoi viiny u svitli konspiratyvnoi presy natsionalnykh pidpil. Ukraina — Polshcha: istorychna spadshchyna i suspilna svidomist. 15: 150-160. [in Ukrainian]. doi: https://doi.org/10.33402/up.2022-15-150-160
Zajączkowski, M. (2017). Stosunki polsko-sowieckie na Wołyniu 1943—1944 w świetle dokumentów czerwonych partyzantów. Sowieci a polskie podziemie 1943—1946: wybrane aspekty stalinowskiej polityki represji. Ł. Adamski, G. Hryciuk i G. Motyka, red. Warszawa: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia. 105-149. [in Polish].
(2019). Wołyń i Galicja Wschodnia pod okupacja niemiecka 1943—1944. Ł. Adamski, G. Hryciuk, red. Warszawa: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia. [in Polish].
"(2020). IPN po raz pierwszy udostępnił on-line Bazę Ofiar Zbrodni Wołyńskiej, Warszawa. [in Polish].
"Tereshchuk, H. Ukraina i Polshcha: nyni vidnosyny formuie viina, ale pytannia Volynskoi trahedii, Bandery ta UPA zalyshaiutsia. [in Ukrainian].
Khalak, N. (2021). Volyn interaktyvna: tsyfrova platforma dlia humanitarnykh doslidzhen. Volyn u yevropeiskomu heopolitychnomu ta kulturnomu prostori: vybrani pytannia. Odesa: Helvetyka. 314-325. [in Ukrainian].
Gliński, P. (2022). Walka o wolność nigdy się nie kończy. Polski Kompas: Rocznik Instytucji Finansowych i Spółek Akcyjnych. Jesień. [in Polish].
Jezierski, J. (2022). Czas sposobny na porządkowanie zaległych spraw polsko-ukraińskich. Debata. 7: 3. [in Polish].
Macijewski, J. (2022). Jak przepracować ludobójstwo na Wołyniu?: z mroków II wojny swiatowej Stepan Bandera powrócił na Ukrainę nie tylko jako symbol nacjonalizmu, ile jako wyobrażenie o walce nsrodu z Sowietami. WSieci. 11—17. VII (28): 47-49. [in Polish].
"Tereshchuk, H. (2023). Ukraina i Polshcha: nyni vidnosyny formuie viina, ale pytannia Volynskoi trahedii, Bandery ta UPA zalyshaiutsia. Radio Svoboda. [in Ukrainian].
Ziemkiewicz, R. A. (2022). Oswajanie tragedii: czy obecny kompromis nas satysfakcjonuje?: tocząca się wojna dostarcza silnego argumentu za postawą cierpliwego czekania i umiarkowanego nacisku na Ukraińców w sprawie zbrodni wołyńskiej. Do Rzeczy: tygodnik Lisickiego. VII (29): 26-27. [in Polish].
Pawłyszyn, A. ( 2022. 9 lipca). Jak dziś rozmawiać o tej rzezi. Ale Historia. 27: 2. [in Polish].
Gliński, P. (2022). Walka o wolność nigdy się nie kończy. Polski Kompas: Rocznik Instytucji Finansowych i Spółek Akcyjnych. Jesień. [in Polish].
